Thu hồi tài sản số: Bài toán trong cuộc chiến chống tội phạm tài chính

Thực hiện tinh thần Nghị quyết 57, yêu cầu đặt ra, phải nâng cao năng lực công nghệ, hoàn thiện hành lang pháp lý và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Nâng cao năng lực công nghệ trong truy vết, thu hồi tài sản

Nâng cao kỹ năng điều tra, thu thập tài liệu, chứng cứ, phân tích dữ liệu blockchain, truy vết và thu hồi tài sản, tiền mã hóa trong vụ án hình sự. Ảnh: BCA

Trong buổi tập huấn mới đây cho hơn 27.000 cán bộ về kỹ năng điều tra, phân tích Blockchain, truy vết giao dịch và phối hợp thu hồi tài sản mã hóa trong các vụ án hình sự, Trung tướng Trần Minh Tiến, Chánh Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an, Phó Thủ trưởng Thường trực Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an nhấn mạnh, trong bối cảnh chuyển đổi số toàn cầu, không gian mạng đã trở thành một không gian chiến lược mới, đặt ra nhiều thách thức đối với công tác bảo đảm an ninh, trật tự.

Công nghệ chuỗi khối (Blockchain) và hoạt động giao dịch tài sản mã hóa mang lại nhiều lợi ích, tiềm năng song cũng tiềm ẩn nguy cơ bị các đối tượng lợi dụng để thực hiện hành vi phạm tội, che giấu nguồn gốc và tẩu tán tài sản.

Thực tế cho thấy, tội phạm sử dụng công nghệ cao, lừa đảo trực tuyến, đánh bạc, tổ chức đánh bạc và rửa tiền xuyên quốc gia diễn biến phức tạp với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi. Sự phát triển của các loại tài sản ảo, tiền mã hóa như Bitcoin, USDT, Monero, cùng sự xuất hiện của các sàn giao dịch phi tập trung (DEX), dịch vụ trộn tiền (Coin Mixers) và kỹ thuật chuỗi chéo (Cross-chain) tạo điều kiện để các đối tượng che giấu dòng tiền phạm pháp.

Tiền có được từ hành vi lừa đảo, tham nhũng, đánh bạc trực tuyến có thể được chuyển đổi thành tiền mã hóa và dịch chuyển qua biên giới trong thời gian rất ngắn, vượt qua sự kiểm soát của hệ thống tài chính truyền thống. Điều này không chỉ gây thiệt hại về tài sản cho người dân, doanh nghiệp mà còn tác động tiêu cực đến an ninh tài chính, tiền tệ quốc gia và tình hình an ninh, trật tự.

Trung tướng Trần Minh Tiến đề nghị lực lượng điều tra và các lực lượng liên quan của Công an nhân dân tập trung đấu tranh với tội phạm sử dụng công nghệ cao, lừa đảo trực tuyến, đánh bạc và rửa tiền; chủ động nắm tình hình, phát hiện, đấu tranh với các loại tội phạm lợi dụng công nghệ Blockchain và tài sản mã hóa.

Hoàn thiện hành lang pháp lý, bảo vệ nhà đầu tư

Bên cạnh thách thức về công nghệ và nghiệp vụ điều tra, việc xây dựng hành lang pháp lý cho thị trường tài sản mã hóa cũng là vấn đề cần được quan tâm

Luật sư Trương Thanh Đức, Giám đốc Công ty Luật ANVI, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng, nhà đầu tư cần tỉnh táo, đọc kỹ các điều khoản và phân biệt rõ hoạt động nào được phép, hoạt động nào không được phép.

Trao đổi với phóng viên báo Tin tức và Dân tộc chiều 15/11, luật sư Trương Thanh Đức, Giám đốc Công ty Luật ANVI, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng, hiện chưa thể nói có sự phân hóa rõ ràng giữa thị trường tài sản mã hóa chính thức và thị trường tự do, bởi khi chưa có Sàn được cấp phép và thị trường chính thức chưa đi vào hoạt động, thì mới chỉ có thị trường giao dịch bên ngoài.

Theo luật sư Trương Thanh Đức, nhiều hoạt động phát hành, giao dịch trên thực tế được thực hiện dưới danh nghĩa các công ty ở Singapore hoặc một số quốc gia khác nhưng tài sản mã hóa (hầu như chỉ là tiền kỹ thuật số), lại chủ yếu được bán cho người Việt Nam.

Ngoại trừ những tài sản có tính quốc tế như: Bitcoin, Ethereum, phần lớn tài sản mã hóa giao dịch trôi nổi tại Việt Nam thực chất có nguồn gốc từ các chủ thể trong nước nhưng được thực hiện dưới danh nghĩa quốc tế. Trong khi đó, cơ quan quản lý chưa có hành lang pháp lý cụ thể để quản lý những hoạt động này.

Luật sư Trương Thanh Đức nhận định, pháp luật Việt Nam vẫn chưa có quy định gì về thị trường bên ngoài sàn, còn thị trường trong sàn thì vẫn chưa chính thức triển khai, nên chưa có cơ sở pháp lý để kiểm soát và quản lý. “Điều này khiến rủi ro đối với nhà đầu tư vẫn hiện hữu. Khi có thêm cảnh báo và quy định mới, nhà đầu tư có thể cảm thấy thị trường chặt chẽ hơn nhưng cũng lo ngại về rủi ro pháp lý, thậm chí e ngại khi muốn bán tài sản để cắt lỗ hoặc thu hồi vốn do chưa rõ giao dịch như thế nào mới phù hợp quy định”, ông Trương Thanh Đức chia sẻ.

Về nguy cơ lợi dụng danh nghĩa thị trường tài sản mã hóa để huy động vốn hoặc lừa đảo, Luật sư Trương Thanh Đức cho rằng, nếu thực hiện đúng quy định thì không quá đáng lo ngại.

Dấu hiệu quan trọng nhất để nhận diện hoạt động có căn cứ pháp luật rõ ràng là có được cấp phép ở nước ngoài hay Việt Nam (sau này) chưa, chứ không thể chỉ dựa vào tuyên bố của một chủ thể rằng đã đáp ứng đủ điều kiện rồi tự thực hiện phát hành, giao dịch. Nguy cơ lừa đảo có thể xuất hiện khi các chủ thể cố tình tạo ra sự nhập nhằng giữa hoạt động chưa được cấp phép với hoạt động được pháp luật cho phép, khiến nhà đầu tư nhầm lẫn.

Vì vậy, người tham gia thị trường cần tỉnh táo, đọc kỹ các điều khoản và phân biệt rõ hoạt động nào được phép, hoạt động nào không được phép để xác định rủi ro pháp lý. Ngoài ra, vấn đề rất quan trọng còn là rủi ro thị trường và sản phẩm.

Đối với việc phong tỏa, truy tìm và thu hồi tài sản khi xảy ra thiệt hại, luật sư Trương Thanh Đức phân tích, nếu tham gia các hoạt động được cấp phép, có sự quản lý rõ ràng, nhà đầu tư mới có cơ hội đòi bồi thường, khởi kiện và yêu cầu cơ quan chức năng hỗ trợ bảo vệ quyền lợi. Ngược lại, với những giao dịch trôi nổi, đặc biệt là giao dịch có quy mô hàng tỷ USD và liên quan đến pháp luật nước ngoài, việc xử lý rất khó khăn. Trong một số trường hợp, Việt Nam chỉ có thể dựa vào hợp tác tư pháp hoặc sự phối hợp của cơ quan chức năng các nước để phát hiện tội phạm, ngăn chặn và giảm thiểu thiệt hại.

Tài sản mã hóa chỉ được bán trên các sàn được cấp phép và chịu sự quản lý; sản phẩm phát hành và mua bán cũng phải đáp ứng các điều kiện, được cấp phép theo quy định.

Đối với việc phong tỏa, truy tìm và thu hồi tài sản khi xảy ra thiệt hại, luật sư Trương Thanh Đức phân tích, nếu tham gia các hoạt động được cấp phép, có sự quản lý rõ ràng, nhà đầu tư mới có cơ hội đòi bồi thường, khởi kiện và yêu cầu cơ quan chức năng hỗ trợ bảo vệ quyền lợi. Ngược lại, với những giao dịch trôi nổi, đặc biệt giao dịch có quy mô hàng tỷ USD và liên quan đến pháp luật nước ngoài, việc xử lý rất khó khăn. Trong một số trường hợp, Việt Nam chỉ có thể dựa vào hợp tác tư pháp hoặc sự phối hợp của cơ quan chức năng các nước để phát hiện tội phạm, ngăn chặn và giảm thiểu thiệt hại.

“Người tham gia cần thận trọng để không vô tình trở thành mắt xích trong hoạt động lừa đảo, rửa tiền hoặc giao dịch trái quy định. Nếu xác định được người tham gia bị thủ phạm lừa đảo, không phải chịu trách nhiệm pháp lý, nhưng khả năng thu hồi tài sản đến đâu là một thách thức rất lớn trên thực tế”, Trọng tài viên VIAC nhấn mạnh.