Thu ngân sách tăng: Chất lượng nguồn thu nhìn từ sức khỏe nền kinh tế

Từ kết quả thu tích cực đến yêu cầu nhìn sâu vào chất lượng nguồn thu

Theo số liệu của Bộ Tài chính, lũy kế 10 tháng năm 2026, tổng thu ngân sách nhà nước ước đạt 2.448,5 nghìn tỷ đồng, bằng 96,8% dự toán và tăng 11,5% so với cùng kỳ năm 2025. Riêng tháng 10, tổng thu ước đạt 261,1 nghìn tỷ đồng, tăng 6,7% so với cùng kỳ. Tiến độ thu đã tiệm cận dự toán cả năm, cho thấy nguồn lực ngân sách tiếp tục được củng cố, tạo điều kiện bảo đảm các nhiệm vụ chi và mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Đây là tín hiệu tích cực trong bối cảnh Nhà nước tiếp tục triển khai các chính sách hỗ trợ người dân, doanh nghiệp, đồng thời phải bảo đảm nguồn lực cho đầu tư phát triển, an sinh xã hội và các nhiệm vụ cấp thiết. Tuy nhiên, kết quả thu ngân sách không nên chỉ được nhìn nhận qua tổng số thu hay tỷ lệ hoàn thành dự toán. Mức tăng thu có thể đến từ sự mở rộng sản xuất, kinh doanh, tiêu dùng và đầu tư, nhưng cũng có thể chịu tác động từ biến động giá cả, các khoản thu phát sinh theo thời điểm hoặc yếu tố chu kỳ. Mỗi động lực tăng thu có ý nghĩa khác nhau đối với khả năng duy trì nguồn lực ngân sách trong những năm tiếp theo.

Vì vậy, bên cạnh câu hỏi “thu được bao nhiêu”, cần quan tâm nguồn thu được tạo ra như thế nào. Nếu thu ngân sách tăng cùng với sự phát triển của doanh nghiệp, mở rộng việc làm, gia tăng năng suất và quy mô hoạt động kinh tế, đó là nền tảng củng cố nguồn thu lâu dài. Ngược lại, nếu tăng thu chủ yếu dựa vào những khoản có tính thời điểm, khả năng duy trì đà tăng sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào diễn biến thị trường và các yếu tố bên ngoài.

Cơ cấu thu cho thấy sức tạo nguồn của nền kinh tế

Trong cơ cấu thu ngân sách 10 tháng, thu nội địa tiếp tục giữ vai trò chủ lực, đạt 2.112,2 nghìn tỷ đồng, bằng 96% dự toán và tăng 11,9% so với cùng kỳ. Thu từ dầu thô đạt 57,5 nghìn tỷ đồng, bằng 133,8% dự toán; thu cân đối từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt 274,9 nghìn tỷ đồng, bằng 98,9% dự toán.

Tỷ trọng lớn của thu nội địa cho thấy nguồn lực ngân sách gắn chặt với hoạt động kinh tế trong nước. Đáng chú ý, thu từ khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tăng 27,2%; khu vực kinh tế ngoài quốc doanh tăng 31,2%; khu vực doanh nghiệp nhà nước tăng 12,4% so với cùng kỳ. Một số khoản thu như thuế thu nhập doanh nghiệp tăng 29,8%, thuế giá trị gia tăng tăng 23,2%. Đây là những chỉ dấu tích cực về khả năng tạo nguồn của các khu vực kinh tế và vai trò của hoạt động sản xuất, kinh doanh đối với ngân sách.

Dẫu vậy, tốc độ tăng thu từ một khu vực doanh nghiệp chưa đồng nghĩa với hiệu quả kinh doanh được cải thiện đồng đều. Để đánh giá đúng chất lượng nguồn thu, cần xem xét thêm số lượng doanh nghiệp hoạt động thực chất, mức tăng doanh thu và lợi nhuận, khả năng duy trì việc làm cũng như mức độ đóng góp ổn định vào ngân sách. Nguồn thu bền vững phải được hình thành từ năng lực sản xuất, kinh doanh thực chất, chứ không chỉ từ sự gia tăng của một vài khoản thu trong từng thời kỳ.

Đối với các khoản thu gắn với đất đai, tài nguyên, dầu thô và xuất nhập khẩu, yêu cầu đánh giá này càng có ý nghĩa. Đây vẫn là những nguồn thu quan trọng đối với cân đối ngân sách, nhưng có thể chịu ảnh hưởng lớn từ giá thị trường, tiến độ giao dịch, quy mô dự án hoặc biến động thương mại. Do đó, cần phân biệt rõ nguồn thu có tính ổn định với những khoản chịu tác động mạnh từ yếu tố thời điểm và chu kỳ.

Một cơ cấu thu có chất lượng cần dựa trên nền sản xuất, kinh doanh phát triển, số lượng người nộp thuế tăng, hoạt động kinh tế chính thức mở rộng và cơ sở thuế ngày càng bao quát. Khi đó, ngân sách không chỉ tăng về quy mô mà còn có khả năng chống chịu tốt hơn trước những biến động bất lợi.

Chính sách hỗ trợ và bài toán nuôi dưỡng nguồn thu

Kết quả thu ngân sách 10 tháng đạt được trong bối cảnh nhiều chính sách hỗ trợ về thuế, phí và tiền thuê đất tiếp tục được triển khai. Theo Bộ Tài chính, tổng số tiền thuế, phí và tiền thuê đất được miễn, giảm, gia hạn ước khoảng 366,6 nghìn tỷ đồng; trong đó, miễn, giảm khoảng 225,1 nghìn tỷ đồng và gia hạn khoảng 141,5 nghìn tỷ đồng.

Việc thu ngân sách vẫn duy trì mức tăng cho thấy điều hành tài khóa đang thực hiện đồng thời hai yêu cầu: hỗ trợ người dân, doanh nghiệp và bảo đảm nguồn lực cho các nhiệm vụ phát triển. Chính sách miễn, giảm, gia hạn thuế có thể giúp doanh nghiệp giảm áp lực dòng tiền, duy trì hoạt động, phục hồi sản xuất và có thêm nguồn lực đầu tư.

Tuy nhiên, hiệu quả chính sách không nên chỉ được đánh giá bằng quy mô số tiền được miễn, giảm hoặc gia hạn. Điều quan trọng hơn là nguồn lực hỗ trợ có chuyển hóa thành năng lực sản xuất, doanh thu, lợi nhuận, việc làm và sức cạnh tranh của doanh nghiệp hay không. Nếu doanh nghiệp phục hồi và mở rộng hoạt động, chính sách hỗ trợ có thể góp phần tạo nguồn thu ngân sách lớn hơn trong tương lai. Ngược lại, nếu không gắn với kết quả phục hồi thực chất, hiệu quả nuôi dưỡng nguồn thu sẽ khó được bảo đảm.

Chính sách hỗ trợ cũng đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng dự báo và điều hành thu. Số thu từng thời kỳ cần được đánh giá trong mối quan hệ với chính sách đang thực hiện, tình hình sản xuất, kinh doanh và những thay đổi của cơ sở thuế. Phân biệt rõ số thu thực tế, tác động của chính sách và khả năng duy trì nguồn thu sẽ giúp dự toán sát thực tế hơn, hạn chế tình trạng đánh giá quá cao khả năng thu trong ngắn hạn.

Mở rộng cơ sở thu, chống thất thu và nâng hiệu quả quản lý

Tính bền vững của ngân sách còn chịu tác động từ biến động của các nguồn thu theo chu kỳ kinh tế và thị trường. Thu từ đất đai, tài nguyên, dầu thô hay xuất nhập khẩu có thể tăng nhanh trong một giai đoạn, nhưng cũng có thể thay đổi khi giá cả, nhu cầu hoặc chính sách thương mại biến động. Vì vậy, dự toán ngân sách cần được xây dựng trên cơ sở phân tích đầy đủ các yếu tố tác động, tránh phụ thuộc quá nhiều vào xu hướng tăng thu ngắn hạn.

Cùng với đó, sự phát triển của thương mại điện tử, kinh tế số và hoạt động xuyên biên giới đặt ra yêu cầu tiếp tục mở rộng cơ sở thuế. Khi hoạt động kinh tế diễn ra trên nhiều nền tảng và hình thức mới, phương thức quản lý thu phải thích ứng, bảo đảm các chủ thể kinh doanh thực hiện nghĩa vụ thuế công bằng, minh bạch.

Chống thất thu vì thế không chỉ là tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm, mà còn là hoàn thiện cơ sở dữ liệu, kết nối thông tin giữa các cơ quan quản lý, nâng cao năng lực phân tích rủi ro và thu hẹp khoảng trống quản lý. Mục tiêu là thu đúng, thu đủ, đúng đối tượng, đồng thời giảm chi phí tuân thủ và tạo thuận lợi cho người nộp thuế.

Một yêu cầu quan trọng khác là gắn quản lý thu với nuôi dưỡng nguồn thu. Cải thiện môi trường đầu tư, tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, đơn giản hóa thủ tục hành chính và thúc đẩy giải ngân vốn đầu tư công đều có thể góp phần mở rộng hoạt động kinh tế, qua đó tạo thêm nguồn thu cho ngân sách. Hỗ trợ doanh nghiệp cần đi đôi với quản lý rủi ro và giữ vững kỷ cương thuế, để chính sách tài khóa vừa tạo động lực phát triển, vừa bảo đảm công bằng trong thực hiện nghĩa vụ ngân sách.

Đối với công tác dự báo, cần phân tích cơ cấu thu theo khu vực kinh tế, ngành nghề, sắc thuế và địa bàn; xác định rõ đâu là nguồn thu ổn định, đâu là khoản chịu ảnh hưởng lớn từ yếu tố thời điểm. Đây là cơ sở để nâng cao chất lượng dự toán, chủ động điều hành và hạn chế rủi ro khi nguồn thu biến động.

Thu ngân sách tăng là tín hiệu tích cực, nhưng chất lượng nguồn thu mới quyết định dư địa tài khóa dài hạn. Một ngân sách bền vững không thể chỉ dựa vào khả năng huy động trong từng thời điểm, mà phải được nuôi dưỡng bởi nền sản xuất, kinh doanh phát triển, cơ sở thuế rộng và hệ thống quản lý thu hiệu quả. Mục tiêu của quản lý ngân sách vì thế không chỉ là hoàn thành dự toán, mà còn phải tạo lập nguồn thu ổn định, công bằng và có khả năng duy trì qua các chu kỳ kinh tế. Khi nguồn lực công được hình thành trên nền tảng kinh tế thực chất và được quản lý hiệu quả, ngân sách mới thực sự trở thành điểm tựa cho tăng trưởng và phát triển bền vững./.