'Thủ phạm' khiến Bangkok mưa suốt 48 giờ, ngập trong biển nước

Sau gần 48 giờ mưa lớn, Bangkok ngày 26/9 ngập tại nhiều khu vực, khiến chính quyền thành phố phải tuyên bố tình trạng thiên tai trên toàn bộ 50 quận, theo The Nation.

Điều đáng chú ý là mưa tại thủ đô Thái Lan không phải lúc nào cũng đi kèm sấm chớp dữ dội. Có những thời điểm bầu trời phủ một màu xám đồng nhất, mưa rơi đều và kéo dài từ giờ này sang giờ khác.

Theo tiến sĩ Buncha Thanaboonsombat, Giám đốc bộ phận phổ biến kiến thức công nghệ vật liệu thuộc Trung tâm Công nghệ Vật liệu Quốc gia Thái Lan (MTEC), hiện tượng này có thể được giải thích bởi mây tầng vũ (nimbostratus) hình thành trong vùng áp thấp.

Loại mây khiến trời mưa không dứt

Mây tầng vũ khác với những đám mây dông thường thấy trước các trận mưa rất mạnh. Mây dông phát triển theo chiều thẳng đứng, có phần đỉnh phồng lớn và thường tạo ra những trận mưa mạnh trong thời gian tương đối ngắn, đi kèm sấm sét hoặc gió giật.

Trong khi đó, mây tầng vũ thường trải rộng thành một lớp dày, phần đáy thấp, phẳng và tối màu. Mây có thể bao phủ một vùng rộng đến mức bầu trời gần như chỉ còn một màu xám.

Kiểu mây này thường tạo ra mưa liên tục với cường độ tương đối ổn định thay vì những đợt mưa bùng lên rồi nhanh chóng kết thúc. Đó cũng là lý do một trận mưa có thể kéo dài qua cả ngày lẫn đêm mà người dân gần như không nghe thấy tiếng sấm.

Điểm quan trọng nằm ở cách hệ thống khí quyển cung cấp hơi ẩm cho đám mây. Khi một vùng áp thấp tồn tại trên khu vực, không khí ẩm liên tục được hút vào hệ thống. Hơi ẩm được đưa lên và bổ sung cho lớp mây rộng phía trên, giúp quá trình hình thành giọt nước và tinh thể băng tiếp tục diễn ra.

Người dân trong các khu vực ngập nặng ở Bangkok phải sơ tán.

Các hạt nước trong lớp mây dày va chạm, kết hợp với nhau và lớn dần. Khi đủ nặng, chúng rơi xuống dưới dạng mưa. Nếu nguồn cung cấp hơi ẩm vẫn còn, quá trình này có thể tiếp diễn trong nhiều giờ.

Vì vậy, một trận mưa không có sấm không đồng nghĩa với một trận mưa yếu. Điểm khác biệt nằm ở cách mưa hình thành và phân bố theo thời gian.

Một trận mưa rất lớn trong thời gian ngắn và một trận mưa vừa đến lớn kéo dài nhiều giờ có thể gây ra hai kiểu áp lực khác nhau đối với thành phố.

Với mưa dông, lượng nước có thể đổ xuống rất nhanh, tạo ra dòng chảy mặt lớn trong thời gian ngắn. Với mây tầng vũ, lượng mưa có thể không cực đoan trong từng phút nhưng kéo dài đủ lâu để tổng lượng nước tích tụ trở nên rất lớn.

Đây là vấn đề Bangkok đang phải đối mặt. Trong đợt mưa vừa qua, lượng mưa tại thủ đô đã lên mức khoảng 100-150 mm/ngày trong một số thời điểm. Khi mưa tiếp tục kéo dài, nước liên tục được bổ sung vào các tuyến đường, kênh rạch và hệ thống tiêu thoát.

Một khi lượng nước chảy vào lớn hơn lượng nước có thể đưa ra khỏi khu vực trong cùng khoảng thời gian, nước bắt đầu tích tụ. Điều này cũng giải thích tại sao một thành phố có thể tiếp tục ngập ngay cả khi mưa đã giảm cường độ.

Hệ thống tiêu thoát lúc đó không chỉ phải xử lý nước mưa mới mà còn phải giải phóng lượng nước đã tích tụ trước đó.

Lặp lại trận lũ lịch sử năm 2011?

Theo các chuyên gia, đợt mưa hiện nay liên quan đến rãnh gió mùa và các vùng áp thấp, tạo điều kiện để hơi ẩm liên tục được đưa vào khu vực Bangkok và miền Trung Thái Lan. Ngày 25-26/9, một số khu vực phía tây và miền Trung Thái Lan ghi nhận tổng lượng mưa tích lũy trên 300 mm.

Tại Bangkok, mưa được dự báo tiếp tục trong ngày 27/9 trước khi giảm đáng kể từ ngày 28/9. Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình thoát nước. Khi hệ thống thời tiết yếu đi, nguồn cung cấp hơi ẩm giảm và mưa giảm theo, thành phố mới có điều kiện chuyển từ trạng thái tiếp nhận nước sang tiêu thoát lượng nước đã tích tụ.

Nói cách khác, thời điểm Bangkok hết ngập không chỉ phụ thuộc vào lúc trời tạnh mà còn phụ thuộc vào việc hệ thống mưa đã thực sự rút đi hay chưa.

Đợt ngập hiện nay khiến nguy cơ lặp lại trận lũ lịch sử năm 2011 được đặt ra, nhưng hai chuyên gia về khí hậu và môi trường được The Nation dẫn lời cho rằng khả năng xảy ra một thảm họa tương tự trong năm nay là rất thấp.

Ôtô trên đường chỉ còn thấy nóc khi đường phố Bangkok ngập trong biển nước.

Lý do nằm ở sự khác biệt về quy mô và điều kiện khí tượng thủy văn. Năm 2011, Thái Lan chịu ảnh hưởng của La Nina trong nửa đầu năm, khiến mưa xuất hiện sớm và lượng mưa trong tháng 3-4 có thời điểm cao gấp đôi mức trung bình. Quốc gia này cũng chịu tác động trực tiếp của 5 xoáy thuận nhiệt đới.

Trong khi đó, năm 2026 đang chịu ảnh hưởng của El Nino và chưa ghi nhận xoáy thuận nhiệt đới nào tác động trực tiếp đến Thái Lan.

Một chỉ dấu khác nằm ở lượng nước từ phía bắc đổ vào lưu vực sông Chao Phraya. Theo phó giáo sư Seree Supratid, Giám đốc Trung tâm Biến đổi Khí hậu và Thiên tai thuộc Đại học Rangsit, dòng chảy qua Nakhon Sawan hiện khoảng 1.800 m³/s, thấp hơn đáng kể so với mức có thể lên tới 4.600 m³/s trong năm 2011.

Dữ liệu vệ tinh của Cơ quan Phát triển Công nghệ Vũ trụ và Tin học địa lý Thái Lan (GISTDA) cũng cho thấy diện tích ngập tích lũy trong tháng 8/2026 dưới 64.000 ha, trong khi con số của tháng 8/2011 khoảng 912.000 ha.

Những số liệu này cho thấy đợt ngập tại Bangkok hiện nay cần được nhìn nhận chủ yếu trong bối cảnh mưa lớn tại chỗ và khả năng tiêu thoát của đô thị, thay vì mặc định đây là giai đoạn đầu của một trận lũ quy mô quốc gia như năm 2011.

Một kiểu mưa đáng lo khác

Việc nguy cơ tái diễn thảm họa năm 2011 được đánh giá thấp không có nghĩa Bangkok và các đô thị khác không còn rủi ro.

Phó giáo sư Thon Thamrongnawasawat, học giả về biển và môi trường tại Khoa Thủy sản, Đại học Kasetsart, cảnh báo về những trận mưa cực lớn xảy ra trong phạm vi hẹp, thường được gọi là "bom mưa".

Đây là cách mô tả những đợt mưa rất mạnh tập trung trong một khu vực nhỏ, có thể khiến lượng nước đổ xuống vượt nhanh khả năng thoát nước tại địa phương.

Cơ chế này khác với mưa tầng vũ kéo dài trên diện rộng. Một trận mưa kéo dài có thể gây ngập vì nước liên tục được bổ sung trong nhiều giờ. Ngược lại, một "bom mưa" có thể tạo ra lượng nước rất lớn trong thời gian ngắn, khiến đường phố hoặc khu vực trũng thấp ngập nhanh trước khi hệ thống thoát nước kịp phản ứng.

Kiểu mưa liên tục trong hai ngày gây áp lực lớn lên hệ thống thoát nước của thành phố.

Biến đổi khí hậu khiến nguy cơ những trận mưa cực đoan như vậy trở thành vấn đề được các chuyên gia lưu ý. Khi nhiệt độ tăng, khả năng khí quyển chứa hơi nước cũng tăng. Theo ông Thon Thamrongnawasawat, lượng hơi nước trong khí quyển có thể tăng khoảng 7% với mỗi 1 độ C nhiệt độ tăng.

Điều này không có nghĩa mọi trận mưa đều trở nên dữ dội hơn, nhưng tạo thêm điều kiện để những đợt mưa cực đoan xảy ra khi các yếu tố khí quyển phù hợp.

Nhìn từ diễn biến tại Bangkok, có thể hình dung quá trình theo một chuỗi đơn giản: Vùng áp thấp và hệ thống gió mùa cung cấp hơi ẩm => mây tầng vũ phát triển trên diện rộng => mưa liên tục trong nhiều giờ => nước mưa tích tụ nhanh hơn khả năng tiêu thoát => các khu vực thấp trũng bắt đầu ngập.

Nếu mưa tiếp tục, hệ thống thoát nước phải xử lý đồng thời nước mới và lượng nước đã tích tụ. Nếu xuất hiện thêm những đợt mưa cực lớn cục bộ, quá trình này có thể diễn ra nhanh hơn nhiều. Đó là lý do một bầu trời xám, mưa đều và gần như không có sấm đôi khi vẫn đáng chú ý không kém một trận mưa dông dữ dội.