Thượng đỉnh Mỹ - Trung: Ổn định quan hệ, nhưng chưa có đột phá

Tiếng súng danh dự và tấm thảm đỏ nghi lễ tại Căn cứ Liên hợp Andrews khi Tổng thống Donald Trump đích thân ra tận đường băng đón Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình dường như không khỏa lấp được bản chất thực sự của mối quan hệ mang tính cạnh tranh chiến lược toàn diện. Việc hai bên bất ngờ công bố gia hạn lệnh hoãn thuế thương mại thêm 2 tháng được ví như một “liều thuốc giảm đau” tạm thời cho nền kinh tế toàn cầu, nhưng chưa thể là câu trả lời định hình cho một cấu trúc hòa hoãn lâu dài.

Nhiều nghi thức, ít đột phá

Ngay từ khi Chủ tịch Tập Cận Bình đặt chân tới Washington, chuyến thăm đã được tổ chức với những nghi thức đặc biệt long trọng. Tổng thống Donald Trump trực tiếp ra sân bay đón nhà lãnh đạo Trung Quốc - một động thái hiếm thấy đối với một tổng thống Mỹ khi tiếp lãnh đạo nước ngoài. Tại lễ đón, hai nhà lãnh đạo cùng phu nhân bắt tay, trò chuyện và chụp ảnh trong tiếng nhạc, tiếng đại bác và những máy bay quân sự bay qua.

Tại Nhà Trắng, ông Trump tiếp tục dành cho ông Tập nghi thức cấp nhà nước đặc biệt, với đội danh dự, các màn trình diễn quân sự và những hoạt động mang đậm tính biểu tượng. Những hình ảnh đó cho thấy Washington muốn tạo dựng một không khí tích cực cho cuộc gặp. Bà Jennifer Welch, nhà phân tích kinh tế trưởng của Bloomberg Economics, nhận định đây là “sự phô diễn có chủ ý nhằm tạo ra những tín hiệu tích cực về hội nghị thượng đỉnh”. Theo bà, đó cũng là cách Tổng thống Trump nhìn nhận hội nghị và vai trò của mình trong quan hệ Mỹ - Trung, như một “lực cân bằng” nhằm tạo sự ổn định.

Tuy nhiên, phía sau những nghi thức ngoại giao và những lời lẽ thân thiện, các vấn đề khó khăn vẫn còn nguyên.

Điểm đáng chú ý là ngay cả khi hai bên thể hiện thiện chí, các phát biểu của ông Tập vẫn hàm chứa những thông điệp chiến lược. Nhà lãnh đạo Trung Quốc một lần nữa đề cập “bẫy Thucydides” - lý thuyết cho rằng cạnh tranh giữa một cường quốc đang trỗi dậy và một cường quốc đã xác lập vị thế có xu hướng dẫn tới xung đột. Ông Tập nhấn mạnh Trung Quốc và Mỹ cần thông qua đối thoại thẳng thắn, sâu sắc và liên tục để hiểu nhau hơn, tìm kiếm điểm tương đồng, gác lại khác biệt và xây dựng lòng tin.

Điều đó cho thấy mục tiêu trước mắt của Bắc Kinh không chỉ là giải quyết từng tranh chấp cụ thể, mà còn tìm cách định hình một khuôn khổ để cạnh tranh Mỹ - Trung không vượt khỏi tầm kiểm soát.

Đình chiến thương mại: Giải pháp tạm thời

Kết quả rõ ràng nhất của cuộc gặp là việc hai bên nhất trí gia hạn đình chiến thương mại. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết thỏa thuận vốn dự kiến hết hiệu lực vào tháng 11 sẽ được kéo dài thêm hai tháng, nhằm tạo thêm thời gian để hai bên tiếp tục giải quyết các vấn đề kinh tế. Đây là kết quả có ý nghĩa nhất định, bởi cả Washington và Bắc Kinh đều không muốn tái diễn cuộc chiến thương mại từng gây sức ép lớn đối với quan hệ song phương. Tuy nhiên, việc gia hạn trong thời gian tương đối ngắn cũng cho thấy đây chưa phải một thỏa thuận mang tính lâu dài.

Theo các nhà phân tích, thay vì giải quyết dứt điểm các vấn đề cốt lõi, việc gia hạn dường như chỉ đẩy những câu hỏi khó sang vòng đàm phán tiếp theo. Đó là mức thuế quan, lượng hàng hóa Trung Quốc mua từ Mỹ, nguồn cung đất hiếm và những hạn chế về công nghệ.

Khoảng cách giữa cam kết và thực hiện cũng vẫn tồn tại. Ông Bessent cho biết Trung Quốc đáp ứng yêu cầu mua 25 triệu tấn đậu tương, nhưng chưa đạt cam kết mua 17 tỷ USD các mặt hàng nông sản khác. Các quan chức Mỹ cũng cho rằng việc Trung Quốc cung cấp đất hiếm cho Mỹ vẫn chưa đạt yêu cầu.

Đối với doanh nghiệp, trạng thái này đồng nghĩa với một dạng bất ổn quen thuộc: mức thuế hiện được duy trì ở mức thấp hơn, nhưng môi trường chính sách vẫn có thể thay đổi và các quyết định kinh doanh tiếp tục phải được đưa ra trong điều kiện thiếu chắc chắn. Bởi vậy, gia hạn đình chiến có thể được xem là bước duy trì ổn định hơn là một giải pháp cho các bất đồng thương mại. Hai nhà lãnh đạo vẫn còn những cơ hội tiếp theo để thương lượng một thỏa thuận lâu dài hơn, nhưng điều đó đòi hỏi thêm thời gian và nhiều vòng đàm phán.

Bà Yun Sun, nghiên cứu viên cao cấp kiêm Giám đốc Chương trình Trung Quốc tại Trung tâm Stimson, cho rằng chính việc gia hạn trong thời gian ngắn cho thấy hai nước đang hướng tới một phạm vi đàm phán rộng hơn và cần thêm thời gian để xử lý các vấn đề kỹ thuật.

Như vậy, kết quả của thượng đỉnh lần này không nằm ở một “thỏa thuận lớn”, mà trước hết là việc hai bên tiếp tục duy trì đối thoại và tránh để cạnh tranh kinh tế quay trở lại vòng xoáy đối đầu.

AI: Cạnh tranh nhưng vẫn cần đối thoại

Nếu thương mại là vấn đề cần được tháo gỡ từng bước, AI lại mở ra một lĩnh vực cạnh tranh mới có ý nghĩa chiến lược lâu dài.

Cả Trung Quốc và Mỹ đều là những nước lớn về AI. Trong phát biểu tại Nhà Trắng, ông Tập cho rằng hai bên có cạnh tranh nhưng càng có thể hợp tác, cần phát huy thế mạnh của mỗi bên thay vì dựng rào cản lẫn nhau. Ông đề nghị tiếp tục đối thoại về AI, trao đổi về rủi ro và lợi ích, đồng thời cùng ngăn ngừa việc công nghệ này bị lạm dụng hoặc sử dụng sai mục đích.

Ông Tập cũng nhấn mạnh cần duy trì sự kiểm soát của con người đối với AI, theo quan điểm lấy con người làm trung tâm và để công nghệ phục vụ tiến bộ của nhân loại.

Tuy nhiên, phía sau sự đồng thuận về nhu cầu đối thoại là những mục tiêu rất khác nhau. Giáo sư Robyn Klingler-Vida thuộc King’s College London nhận định Mỹ quan tâm tới rủi ro mang tính sống còn và khả năng làm chậm tốc độ phát triển AI, trong khi Trung Quốc chú trọng thúc đẩy tốc độ phát triển, giành vị trí trong cuộc đua công nghệ và đưa AI vào nền kinh tế.

Bà Yun Sun cho rằng AI có thể là lĩnh vực đạt được nhiều tiến triển nhất, trong đó hai chính phủ có thể thống nhất những phương thức quản lý đối thoại. Mỹ đã đề xuất cơ chế đường dây nóng để hai bên thông báo cho nhau khi xuất hiện rủi ro an ninh đáng kể liên quan tới AI.

Như vậy, ngay cả trong lĩnh vực cạnh tranh công nghệ gay gắt, nhu cầu thiết lập các cơ chế liên lạc và kiểm soát rủi ro vẫn nổi lên như một điểm giao thoa giữa hai nước.

Từ “đối thủ” tới “đối tác” - khoảng cách vẫn còn

Phát biểu tại Nhà Trắng, ông Tập nhấn mạnh Trung Quốc và Mỹ nên là đối tác chứ không phải đối thủ. Ông cho rằng sự phát triển của Trung Quốc và mục tiêu “làm nước Mỹ vĩ đại trở lại” có thể song hành, bổ trợ cho nhau và mang lại lợi ích cho thế giới. Về phần mình, ông Trump nhấn mạnh mối quan hệ cá nhân với ông Tập, gọi nhà lãnh đạo Trung Quốc là “người bạn tốt” và cho rằng dưới sự lãnh đạo của hai người, quan hệ Mỹ - Trung có thể phát triển tốt đẹp. Nhưng tuyên bố này không đồng nghĩa với việc những bất đồng chiến lược đã được giải quyết.

Nhìn tổng thể, cuộc gặp tại Washington cho thấy cả Mỹ và Trung Quốc đều có nhu cầu duy trì ổn định trong quan hệ song phương, dù cạnh tranh chiến lược vẫn hiện hữu.

Bà Yun Sun đánh giá chuyến thăm của ông Tập là “chưa từng có”, bởi trong lịch sử quan hệ Mỹ - Trung chưa từng có tiền lệ hai nhà lãnh đạo hàng đầu của hai nước thăm nhau trong cùng một năm. Theo bà, việc ổn định quan hệ là “khá nổi bật và rất ấn tượng”, nhất là khi chỉ một năm trước hai nước còn leo thang áp thuế và kiểm soát xuất khẩu nhằm vào nhau.

Từ góc độ đó, kết quả của thượng đỉnh không nhất thiết phải được đo bằng số lượng thỏa thuận được ký kết. Việc duy trì đình chiến thương mại, tiếp tục đối thoại về AI, kiểm soát bất đồng về Đài Loan và duy trì liên lạc giữa hai nhà lãnh đạo cũng là những yếu tố góp phần ngăn quan hệ Mỹ - Trung trở lại đối đầu gay gắt.

Tuy nhiên, chính những vấn đề chưa được giải quyết mới cho thấy giới hạn của cuộc gặp. Thuế quan, nông sản, đất hiếm, công nghệ, AI và Đài Loan đều cần những cuộc thương lượng tiếp theo. Bởi vậy, chuyến thăm Washington có thể được xem là một điểm tựa để duy trì đối thoại hơn là điểm kết thúc của các tranh chấp.

Như một chuyên gia đã nhận định, “hợp tác là con đường hai chiều”. Nếu Washington và Bắc Kinh thực sự muốn xây dựng một quan hệ “mang tính xây dựng, ổn định về chiến lược” như ông Tập đề cập, hai bên sẽ phải chuyển những tuyên bố tích cực tại Nhà Trắng thành các thỏa thuận cụ thể trong những vòng đàm phán tiếp theo.

Cuộc gặp tại Washington vì thế mới chỉ mở ra một giai đoạn mới của quá trình thương lượng. Đình chiến thương mại được kéo dài, đối thoại được duy trì và không khí quan hệ được cải thiện, nhưng những bất đồng cốt lõi vẫn còn đó. Khoảng cách giữa việc giữ ổn định quan hệ và giải quyết thực chất các tranh chấp Mỹ - Trung sẽ tiếp tục là phép thử đối với cả Washington và Bắc Kinh trong thời gian tới.