Tiêm kích Rafale đối đầu trực tiếp với Typhoon tại Bồ Đào Nha

Eurofighter Typhoon và Rafale hiện nổi lên như 2 ứng viên châu Âu đáng chú ý, trong khi Mỹ vẫn tìm cách đưa F-35 trở lại cuộc đua.

Máy bay chiến đấu F-16 Fighting Falcon của Không quân Bồ Đào Nha. (Ảnh: Shutterstock)

Là một thành viên NATO, Bồ Đào Nha đang đánh giá các phương án thay thế khoảng 20 máy bay chiến đấu đa nhiệm F-16M Fighting Falcon. Lisbon từng cân nhắc F-35 Lightning II, nhưng hơn 1,5 năm trước đã tuyên bố không tiếp tục thỏa thuận với Lockheed Martin để mua tiêm kích thế hệ thứ 5 này.

Quyết định trên được cho là xuất phát từ những lo ngại về chính sách khó đoán của Mỹ dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump, cũng như nguy cơ Bồ Đào Nha có thể gặp hạn chế trong việc tiếp cận các bản cập nhật phần mềm, phụ tùng và dịch vụ hỗ trợ cho F-35.

Sau khi giảm ưu tiên cho F-35, Lisbon chuyển sự chú ý sang các mẫu máy bay do châu Âu phát triển. Eurofighter Typhoon và Dassault Rafale nhanh chóng trở thành 2 cái tên nổi bật, trong khi Saab cũng đang quảng bá JAS 39 Gripen E như một phương án thay thế.

Phi đội F-16M đang bước vào giai đoạn cuối vòng đời

Không quân Bồ Đào Nha hiện được cho là vận hành 21 chiếc F-16A một chỗ ngồi và 4 chiếc F-16B hai chỗ ngồi. Các máy bay này từng được nâng cấp giữa vòng đời lên tiêu chuẩn F-16M nhằm kéo dài thời gian khai thác.

Dù vậy, những chiếc F-16 của Bồ Đào Nha không còn mới. Chúng có tuổi đời khoảng 31-42 năm, nằm trong nhóm những máy bay đã trải qua thời gian phục vụ dài và ngày càng đặt ra yêu cầu về kế hoạch thay thế.

Trong bối cảnh đó, Lisbon không chỉ cần một mẫu tiêm kích mới mà còn phải tính đến chi phí vận hành, bảo dưỡng, huấn luyện và khả năng duy trì năng lực chiến đấu trong nhiều năm tới.

Eurofighter và Rafale cùng tăng tốc tiếp cận Lisbon

Airbus mới đây cho biết sẽ trình lên chính phủ Bồ Đào Nha một đề xuất không theo yêu cầu vào cuối tháng 10 hoặc đầu tháng 11 nhằm đưa Eurofighter Typhoon vào chương trình thay thế F-16.

Airbus nhấn mạnh Typhoon có thể phù hợp với nhu cầu của Không quân Bồ Đào Nha hơn một mẫu tiêm kích tàng hình đắt đỏ như F-35. Đề xuất có thể bao gồm nhiều phương án tài chính công và tư nhân, đồng thời mở ra khả năng ngành công nghiệp Bồ Đào Nha tham gia cũng như được chuyển giao công nghệ.

Eurofighter cũng mang đến cho Lisbon một lợi ích khác về mặt quan hệ quốc phòng. Việc lựa chọn Typhoon có thể giúp Bồ Đào Nha tăng cường hợp tác với Tây Ban Nha, quốc gia láng giềng và là một trong những đối tác của chương trình Eurofighter, cùng với Italy và Anh.

Trong khi Airbus thúc đẩy Eurofighter, Dassault Aviation của Pháp cũng đang tăng cường hiện diện tại Bồ Đào Nha. Hãng đã ký một thỏa thuận với Hiệp hội Cụm công nghiệp Hàng không, Vũ trụ và Quốc phòng của Bồ Đào Nha (AEDCP), tổ chức thương mại có vai trò thúc đẩy hệ sinh thái hàng không vũ trụ tại nước này.

Động thái của Dassault diễn ra sau khi Paris gửi cho Lisbon một văn bản chính thức liên quan đến đề xuất của mình. AEDCP trước đó cũng đã ký các thỏa thuận tương tự với Airbus và Saab, đồng thời hợp tác với Lockheed Martin. Điều này cho thấy F-35 vẫn chưa hoàn toàn bị loại khỏi quá trình cạnh tranh.

Mỹ vẫn muốn đưa F-35 trở lại cuộc đua

Dù từng tuyên bố không tiếp tục lựa chọn F-35, Bồ Đào Nha gần đây được cho là đã có những tín hiệu mềm mỏng hơn đối với chương trình này. Điều đó mở ra khả năng Lisbon có thể xem xét lại phương án mua tiêm kích tàng hình thế hệ thứ năm của Mỹ.

F-35 từ lâu được xem là một trong những ứng viên tự nhiên để thay thế F-16 tại châu Âu. Mẫu tiêm kích này hiện đã được nhiều quốc gia NATO đưa vào biên chế, tạo ra một hệ sinh thái vận hành và phối hợp tương đối rộng trong liên minh.

Các nhà ngoại giao Mỹ, trong đó có Đại sứ Mỹ tại Bồ Đào Nha John Arrigo, được cho là đã thúc đẩy Lisbon cân nhắc lại F-35. Washington nhấn mạnh lợi ích của việc duy trì khả năng tương tác ở cấp độ cao với các lực lượng NATO khác.

Một yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến lựa chọn của Bồ Đào Nha là kết quả đánh giá kỹ thuật nội bộ. Theo các nguồn tin, F-35A là phiên bản cất cánh và hạ cánh thông thường, từng đứng đầu trong số các mẫu máy bay được Không quân Bồ Đào Nha đánh giá trên hơn 20 tiêu chí chính.

Cuộc cạnh tranh không chỉ nằm ở bản thân chiếc tiêm kích

Trong khi Mỹ tiếp tục bảo vệ vị trí của F-35, các nhà sản xuất châu Âu đang cố gắng tạo lợi thế bằng một cách tiếp cận khác.

Airbus, Dassault và Saab đều có thể hướng tới nhu cầu thực tế của Bồ Đào Nha như tuần tra không phận, thực hiện nhiệm vụ cảnh báo phản ứng nhanh của NATO và bảo vệ không phận quốc gia. Đây là những nhiệm vụ thường xuyên, trong đó chi phí khai thác và duy trì đội bay có thể trở thành yếu tố quan trọng.

Eurofighter Typhoon và Rafale cũng thuộc nhóm tiêm kích thế hệ 4+, trong khi Gripen E được Saab định vị như một phương án có chi phí vận hành cạnh tranh. Với Lisbon, bài toán vì thế không chỉ là máy bay nào có năng lực cao hơn trên giấy tờ mà còn là hệ thống nào phù hợp với ngân sách, nhu cầu tác chiến và quan hệ công nghiệp của nước này.

Dù số lượng máy bay cần mua có thể chỉ vào khoảng 20 chiếc, giá trị thực tế của hợp đồng sẽ không dừng ở số lượng máy bay. Các khoản phụ tùng, vũ khí, huấn luyện, bảo dưỡng và hỗ trợ kỹ thuật có thể kéo dài trong nhiều năm, khiến một hợp đồng tương đối nhỏ về số lượng vẫn có ý nghĩa đáng kể đối với các nhà sản xuất.

Với Lockheed Martin, việc giữ Bồ Đào Nha trong hệ sinh thái F-35 cũng đồng nghĩa với duy trì vị trí của Mỹ trong mạng lưới máy bay chiến đấu chủ lực của NATO tại châu Âu. Trong khi đó, với Airbus, Dassault và Saab, chương trình này là cơ hội mở rộng thị trường và tăng cường quan hệ quốc phòng, công nghiệp với một thành viên NATO.