Tiếp nối lịch sử đảng bộ cấp xã trong không gian hành chính mới - Một số vấn đề từ thực tiễn Cao Bằng

Một đơn vị hành chính mới được thành lập ở một thời điểm xác định, nhưng vùng đất hình thành nên đơn vị ấy đã trải qua một quá trình lịch sử lâu dài. Mỗi địa danh, mỗi tổ chức đảng đều gắn với những sự kiện, con người, truyền thống và đóng góp của các thế hệ cán bộ, đảng viên và nhân dân.

Vì vậy, đối với công tác lịch sử Đảng, vấn đề đặt ra không chỉ là bảo quản những công trình đã có, mà còn phải giải quyết một yêu cầu mới: lịch sử đảng bộ của đơn vị sau sắp xếp cần kế thừa lịch sử của các tổ chức đảng tiền thân như thế nào để vừa bảo đảm tính liên tục, đầy đủ, chính xác, vừa phản ánh được quá trình hình thành và phát triển của tổ chức đảng trong đơn vị hành chính mới?

Từ thực tiễn Cao Bằng, có thể bước đầu gợi mở cách tiếp cận: lịch sử đảng bộ của đơn vị sau sắp xếp cần được nghiên cứu, biên soạn trên cơ sở tiếp nối và hội tụ các dòng lịch sử của những tổ chức đảng tiền thân. “Tiếp nối và hội tụ” ở đây được hiểu là kế thừa, tích hợp có hệ thống các quá trình lịch sử đã diễn ra; ghi nhận đầy đủ vị trí, đóng góp của từng tổ chức đảng, từng địa bàn tiền thân; đồng thời làm rõ sự hình thành và phát triển của tổ chức đảng trong đơn vị mới.

BẢO ĐẢM TÍNH LIÊN TỤC, KẾ THỪA VÀ TOÀN DIỆN

Bí thư Tỉnh ủy Phan Thăng An cùng đoàn công tác tìm hiểu giá trị lịch sử của Di tích nhà ông Dương Mạc Thạch tại xã Minh Tâm - nơi lưu giữ những dấu ấn hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các cán bộ tiền bối, góp phần làm sáng rõ chiều sâu lịch sử cách mạng Cao Bằng.

Trước đây, lịch sử đảng bộ cấp xã thường được nghiên cứu, biên soạn trong một không gian hành chính tương đối ổn định. Sau sắp xếp, một xã, phường mới có thể được hình thành từ nhiều đơn vị trước đó. Mỗi đơn vị tiền thân có quá trình hình thành tổ chức đảng, những địa danh, nhân vật, sự kiện và truyền thống riêng. Điều này đặt ra một vấn đề phương pháp.

Nếu chỉ lấy thời điểm thành lập đơn vị mới làm điểm khởi đầu thì những chặng đường lịch sử trước đó có nguy cơ bị tách khỏi quá trình phát triển liên tục của các tổ chức đảng trên địa bàn. Nếu lấy lịch sử của một đơn vị tiền thân làm trục chính thì lịch sử, đóng góp của những đơn vị khác có thể chưa được phản ánh đầy đủ. Ngược lại, nếu chỉ ghép nội dung của các công trình lịch sử đã xuất bản trước đây thì cũng chưa thể hiện được quá trình hình thành và phát triển của đảng bộ trong đơn vị hành chính mới. Do đó, nghiên cứu, biên soạn lịch sử đảng bộ sau sắp xếp cần đồng thời giải quyết tính liên tục, kế thừa và tính toàn diện.

Trước hết là bảo đảm tính liên tục. Việc một đơn vị hành chính kết thúc hoạt động không làm thay đổi những sự kiện và quá trình lịch sử đã diễn ra trên địa bàn đó. Các tổ chức đảng tiền thân cần được ghi nhận đúng với thời kỳ tồn tại, quá trình hoạt động và những đóng góp của mình.

Thứ hai là bảo đảm tính kế thừa. Các công trình lịch sử đã được nghiên cứu, thẩm định, xuất bản là nguồn tư liệu quan trọng, nhưng lịch sử của đơn vị sau sắp xếp không nên là sự ghép nối cơ học các công trình cũ. Cần xác định những mạch phát triển, giá trị chung, những sự kiện có quan hệ với nhau và quá trình chuyển tiếp từ các tổ chức đảng tiền thân đến tổ chức đảng hiện nay.

Thứ ba là bảo đảm tính toàn diện. Quá trình tích hợp lịch sử phải ghi nhận đầy đủ, khách quan vị trí và đóng góp của từng tổ chức đảng, từng địa bàn tiền thân; tránh để quy mô dân số, diện tích, vị trí trung tâm hành chính hiện nay hoặc những yếu tố khác làm ảnh hưởng đến việc đánh giá các sự kiện đã diễn ra trong quá khứ.

Trên cơ sở ba yêu cầu đó, lịch sử đảng bộ của đơn vị sau sắp xếp cần được xây dựng thành một chỉnh thể thống nhất, kế thừa và tích hợp có hệ thống lịch sử của các tổ chức đảng tiền thân, đồng thời phản ánh rõ quá trình hình thành, phát triển của tổ chức đảng trong đơn vị mới.

Cách tiếp cận này không chỉ có ý nghĩa đối với một công trình lịch sử. Việc ghi nhận đầy đủ truyền thống, đóng góp của các địa bàn và tổ chức đảng tiền thân còn góp phần củng cố sự gắn kết, đồng thuận trong cán bộ, đảng viên và nhân dân sau sắp xếp.

CHẤT LƯỢNG CÔNG TRÌNH PHẢI ĐƯỢC HÌNH THÀNH TỪ ĐẦU

Bí thư Tỉnh ủy Phan Thăng An tham dự Hội thảo khoa học “Công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng bộ địa phương; lịch sử truyền thống ban, ngành, đoàn thể trong bối cảnh mới” do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phối hợp với Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức ngày 25/9/2026. 

Chỉ thị số 20-CT/TW, ngày 18/1/2018 của Ban Bí thư về tiếp tục tăng cường, nâng cao chất lượng nghiên cứu, biên soạn, tuyên truyền, giáo dục lịch sử Đảng đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao chất lượng, tính khách quan, khoa học của các công trình lịch sử Đảng.

Từ yêu cầu đó và qua thực tiễn địa phương, có thể thấy thẩm định cần được xác định là một khâu quan trọng trong kiểm soát chất lượng công trình lịch sử Đảng, góp phần bảo đảm tính Đảng, tính khoa học, tính chính xác, khách quan và giá trị giáo dục của công trình.

Cao Bằng đã quan tâm tổ chức công tác này từ khá sớm. Năm 1992, tỉnh thành lập Hội đồng xét duyệt xuất bản; năm 2017 chuyển thành Hội đồng thẩm định các bản thảo lịch sử cấp tỉnh. Trong nhiệm kỳ 2020 - 2025, Ban Thường vụ Tỉnh ủy triển khai Đề án 02-ĐA/TU ngày 24/06/2021 về nghiên cứu, biên soạn và xuất bản các ấn phẩm lịch sử đảng bộ địa phương, lịch sử truyền thống ngành giai đoạn 2021 - 2025. Qua triển khai, toàn tỉnh đã xuất bản 179 cuốn, trong đó có 157 cuốn lịch sử đảng bộ xã, phường, thị trấn trước sắp xếp; qua đó hoàn thành mục tiêu để các đơn vị cấp xã thuộc phạm vi Đề án có công trình lịch sử đảng bộ được nghiên cứu, biên soạn, xuất bản.

Điều đáng quan tâm không chỉ là số lượng công trình. Qua quá trình này, nguồn tư liệu ở cơ sở từng bước được tập hợp; kinh nghiệm về sưu tầm, xác minh, biên soạn, phản biện và thẩm định được tích lũy; nhận thức về trách nhiệm đối với công tác lịch sử Đảng được nâng lên.

Một kinh nghiệm quan trọng là: chất lượng của công trình lịch sử phải được hình thành từ đầu, không thể chỉ dựa vào khâu thẩm định cuối cùng.

Nếu đề cương chưa hợp lý, nguồn tư liệu chưa đầy đủ, những sự kiện quan trọng chưa được xác minh, hồi ức nhân chứng chưa được đối chiếu thì rất khó xử lý triệt để ở công đoạn cuối. Bởi vậy, cơ quan chuyên môn cần hướng dẫn ngay từ việc xây dựng đề cương, xác định nguồn, sưu tầm tư liệu, xác minh sự kiện đến tổ chức phản biện, thẩm định và kiểm tra việc tiếp thu ý kiến sau thẩm định.

Điều đó đặt ra yêu cầu chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu tập trung vào thẩm định bản thảo ở cuối quy trình sang kiểm soát chất lượng trong toàn bộ quá trình hình thành công trình lịch sử.

Sau khi cấp huyện kết thúc hoạt động, quy trình thẩm định cũng cần được tổ chức phù hợp với mô hình mới. Từ ngày 1/7/2025, ở Cao Bằng, bản thảo lịch sử đảng bộ cấp xã được trình Hội đồng thẩm định cấp tỉnh. Thực tiễn này đòi hỏi quy trình vừa bảo đảm chặt chẽ về chuyên môn, vừa rõ trách nhiệm, thuận lợi cho cơ sở và không phát sinh những thủ tục không cần thiết.

HỒI ỨC NHÂN CHỨNG CẦN ĐƯỢC TRÂN TRỌNG VÀ KIỂM CHỨNG

Tỉnh ủy Cao Bằng tổ chức hội nghị tổng kết 4 năm thực hiện Đề án số 02-ĐA/TU, ngày 25/6/2021 của Tỉnh ủy về nghiên cứu, biên soạn và xuất bản các ấn phẩm lịch sử đảng bộ địa phương, lịch sử truyền thống ngành giai đoạn 2021 - 2025.

Cao Bằng là tỉnh miền núi, biên giới, có hơn 333 km đường biên giới với Trung Quốc, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 95% dân số. Lịch sử của nhiều địa phương gắn với lịch sử cách mạng, bảo vệ biên giới, quá trình hình thành cộng đồng dân cư và nhiều lần thay đổi địa giới, tên gọi hành chính. Những đặc điểm đó khiến công tác sưu tầm và thẩm định sử liệu có những yêu cầu riêng.

Có những sự kiện diễn ra từ nhiều thập niên trước, tài liệu thành văn không còn đầy đủ. Hồi ức của cán bộ lão thành, cựu chiến binh và Nhân dân vì vậy là nguồn sử liệu quan trọng. Tuy nhiên, hồi ức nhân chứng cần được kiểm chứng, đối chiếu với các nguồn sử liệu khác trước khi sử dụng để xác định những nội dung quan trọng.

Có thể xác lập một nguyên tắc: trân trọng giá trị của nhân chứng, đồng thời coi trọng việc kiểm chứng; khai thác nguồn truyền khẩu, đồng thời phân biệt rõ giữa thông tin truyền lại và sự kiện đã có đủ căn cứ xác nhận.

Đối với những sự kiện quan trọng, cần đối chiếu giữa tài liệu lưu trữ, văn kiện cấp ủy, lịch sử đảng bộ cấp trên, tài liệu của các cơ quan chuyên ngành, báo chí đương thời, những công trình đã được thẩm định và hồi ức nhân chứng.

Đặc biệt, những nội dung liên quan đến biên giới, mốc giới, quốc phòng, an ninh; nguồn gốc, lịch sử cư trú, phong tục, tín ngưỡng của các cộng đồng dân tộc cần được nghiên cứu thận trọng, dựa trên nguồn tư liệu có căn cứ và có sự tham gia của cơ quan, chuyên gia có trách nhiệm, chuyên môn phù hợp.

Một yêu cầu khác là phải thể hiện đúng địa danh, địa giới, tên tổ chức và chức danh theo từng thời kỳ lịch sử. Sự kiện diễn ra ở thời điểm nào cần sử dụng tên gọi tương ứng với thời điểm đó; khi cần thiết có thể chú thích tên gọi hiện nay để người đọc thuận tiện tra cứu.

Đồng thời, lịch sử đảng bộ không nên trở thành bản tổng hợp thành tích kinh tế - xã hội qua các nhiệm kỳ. Điều quan trọng là làm rõ quá trình hình thành, xây dựng và trưởng thành của tổ chức đảng; vai trò lãnh đạo trong từng giai đoạn; những kết quả, hạn chế, nguyên nhân và bài học kinh nghiệm trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Đó cũng là yêu cầu để bảo đảm tính Đảng gắn với tính khoa học, phản ánh lịch sử một cách chính xác, khách quan và có giá trị giáo dục.

KHÔNG CHỈ BẢO QUẢN TƯ LIỆU QUÁ KHỨ, CẦN CHUẨN BỊ NGUỒN TƯ LIỆU CHO TƯƠNG LAI

Sau 4 năm thực hiện Đề án 02-ĐA/TU, toàn tỉnh xuất bản 179 cuốn sách.

Sắp xếp tổ chức và đơn vị hành chính còn đặt ra một vấn đề cần được xử lý ngay: bảo đảm an toàn, đầy đủ và tính liên tục của hệ thống hồ sơ, tài liệu.

Khi một cơ quan, tổ chức hoặc đơn vị hành chính kết thúc hoạt động, những nghị quyết, biên bản, báo cáo, bản đồ, hình ảnh, hồ sơ sự kiện và các tài liệu liên quan phải được kiểm kê, phân loại, bàn giao, quản lý theo đúng quy định. Nếu công việc này không được thực hiện đầy đủ, một phần nguồn tư liệu có giá trị có thể bị phân tán hoặc thất lạc.

Một tài liệu hôm nay phục vụ hoạt động thường xuyên của cơ quan có thể trở thành nguồn sử liệu quan trọng trong tương lai. Vì vậy, chất lượng nghiên cứu lịch sử trong tương lai phụ thuộc rất lớn vào việc tạo lập, quản lý, lưu trữ và bảo quản tài liệu từ hôm nay.

Cùng với việc tiếp nhận và bảo quản tài liệu của các đơn vị tiền thân, cần từng bước số hóa những tài liệu có giá trị, ưu tiên tài liệu quý, độc bản, tài liệu có nguy cơ hư hỏng; xây dựng hệ thống danh mục để thuận lợi cho quản lý, tra cứu và khai thác. Quan trọng hơn, cần hình thành nền nếp chủ động tạo lập, quản lý nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu lịch sử trong tương lai.

Các nghị quyết, chương trình, báo cáo quan trọng; hồ sơ những sự kiện lớn; bản đồ, hình ảnh và những tài liệu phản ánh hoạt động của tổ chức đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội và đời sống nhân dân cần được lưu trữ có hệ thống. Đây chính là nguồn tư liệu để các thế hệ sau nghiên cứu, tổng kết thực tiễn và biên soạn lịch sử.

Từ yêu cầu đó, việc từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu lịch sử đảng bộ có ý nghĩa thiết thực. Một hệ thống dữ liệu được tổ chức khoa học sẽ hỗ trợ lưu trữ, tìm kiếm, đối chiếu giữa các địa phương, các giai đoạn và các loại nguồn khác nhau.

Cùng với số hóa tư liệu, có thể nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong nhận dạng, tìm kiếm, phân loại và hỗ trợ đối chiếu dữ liệu. Tuy nhiên, công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ; việc thẩm định, đánh giá và kết luận nội dung lịch sử phải do cơ quan, người có thẩm quyền và chuyên môn chịu trách nhiệm.

TỪ THỰC TIỄN ĐỊA PHƯƠNG ĐẾN NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

Lịch sử của đơn vị mới cần được xây dựng trên cơ sở tiếp nối và tích hợp có hệ thống các quá trình lịch sử của những tổ chức đảng tiền thân, đồng thời làm rõ quá trình hình thành và phát triển của tổ chức đảng trong đơn vị mới.

Những vấn đề đặt ra ở Cao Bằng có những đặc thù của một tỉnh miền núi, biên giới, đông đồng bào dân tộc thiểu số, nhưng đồng thời cũng gợi mở một số vấn đề chung đối với công tác lịch sử Đảng ở cơ sở sau sắp xếp đơn vị hành chính.

Trước hết, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện hướng dẫn về phương pháp biên soạn lịch sử đảng bộ cấp xã sau sắp xếp, nhất là cách xác định mốc thời gian, kết cấu công trình, xử lý lịch sử của các tổ chức đảng tiền thân, địa danh và địa giới qua các thời kỳ.

Trong đó, cần làm rõ nguyên tắc bảo đảm tính liên tục, tính kế thừa và tính toàn diện; xem đây là những yêu cầu quan trọng để xử lý mối quan hệ giữa lịch sử của các tổ chức đảng tiền thân với quá trình hình thành, phát triển của tổ chức đảng trong đơn vị mới.

Thứ hai, cần tiếp tục hoàn thiện quy trình và nghiên cứu các tiêu chí thẩm định phù hợp với từng loại địa bàn. Đối với vùng biên giới, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, cần quan tâm hơn đến tiêu chí đánh giá nguồn hồi ức, nhân vật lịch sử, địa danh, lịch sử cư trú, nội dung liên quan đến biên giới, quốc phòng, an ninh và những vấn đề có tính đặc thù.

Thứ ba, cần gắn công tác nghiên cứu lịch sử Đảng với công tác văn thư, lưu trữ và chuyển đổi số. Việc bảo quản nguồn tư liệu không thể chỉ đặt ra khi bắt đầu biên soạn một công trình, mà phải trở thành công việc thường xuyên của cấp ủy và các cơ quan liên quan.

Thứ tư, cần quan tâm xây dựng đội ngũ cán bộ làm công tác lịch sử Đảng ở cơ sở. Người làm công tác này không chỉ cần kiến thức lịch sử và phương pháp nghiên cứu, mà còn phải am hiểu địa bàn, biết khai thác và đánh giá nguồn tư liệu, có khả năng làm việc với nhân chứng, đồng thời có bản lĩnh chính trị, tinh thần trách nhiệm và thái độ khoa học.

Từ thực tiễn Cao Bằng, có thể bước đầu khái quát một cách tiếp cận đối với lịch sử đảng bộ cấp xã sau sắp xếp: lịch sử của đơn vị mới cần được xây dựng trên cơ sở tiếp nối và tích hợp có hệ thống các quá trình lịch sử của những tổ chức đảng tiền thân, đồng thời làm rõ quá trình hình thành và phát triển của tổ chức đảng trong đơn vị mới.

Cách tiếp cận đó không phủ nhận những công trình đã có, mà kế thừa giá trị của chúng; không dừng ở việc tập hợp tư liệu cũ, mà tổ chức lại nguồn tư liệu theo một chỉnh thể phù hợp với đối tượng nghiên cứu mới; không chỉ quan tâm đến quá khứ, mà còn đặt ra trách nhiệm chuẩn bị nguồn tư liệu có chất lượng cho tương lai.

Sắp xếp đơn vị hành chính làm thay đổi địa giới, tên gọi và tổ chức quản lý, nhưng không làm thay đổi những sự kiện và quá trình lịch sử đã diễn ra. Vì vậy, nghiên cứu, biên soạn lịch sử đảng bộ sau sắp xếp cần bảo đảm tính liên tục, kế thừa, toàn diện, chính xác và khoa học; ghi nhận đầy đủ đóng góp của các tổ chức đảng và địa bàn tiền thân, đồng thời phản ánh rõ quá trình hình thành, phát triển của tổ chức đảng trong đơn vị mới.

Làm tốt công việc đó không chỉ góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu, biên soạn lịch sử Đảng, giáo dục truyền thống cách mạng, mà còn góp phần củng cố sự gắn kết và đồng thuận trong cán bộ, đảng viên và nhân dân, tạo nền tảng tinh thần để các đơn vị sau sắp xếp ổn định và phát triển.