TPHCM trước thách thức chống ngập: Đừng chỉ giải quyết phần ngọn

Hàng loạt giải pháp khẩn cấp được triển khai để tiêu thoát nước, giảm ngập, bảo đảm giao thông, song phần lớn mới chỉ xử lý phần ngọn. Trước những diễn biến ngày càng khó lường của thời tiết cực đoan và biến đổi khí hậu, TPHCM cần một chiến lược quy hoạch tổng thể, dài hạn, trong đó bài toán thoát nước, thích ứng với khí hậu phải được đặt ở vị trí trung tâm.

Lao đao vì nước ngập

Giữa trưa 27/9, trời nắng chang chang nhưng trên đường Lương Định Của (P.An Khánh), nước vẫn lênh láng mặt đường, chưa chịu rút. Nước phủ kín những đoạn trũng khiến ôtô, xe máy nối đuôi nhau chậm chạp vượt qua. Người chạy xe phải ghì chặt tay lái, dò dẫm từng mét đường; có người xuống xe dắt bộ. Cảnh tượng tưởng như nghịch lý này đang dần trở nên quen thuộc sau những trận mưa lớn kéo dài. Trước đó, ngày 25/9, TPHCM phải huy động xe bơm hút chất thải, 3 máy bơm cùng nhiều công nhân đến hiện trường liên tục hút nước, khơi thông dòng chảy.

Cách đó không xa, tuyến R12 (đoạn dưới chân cầu Ba Son thuộc Khu đô thị mới Thủ Thiêm) cũng rơi vào cảnh tương tự. Sau trận mưa chiều 23/9, máy bơm của Công ty TNHH MTV Thoát nước đô thị TPHCM được đưa đến. Tới trưa 27/9, dù trời nắng gắt, dưới chân cầu vẫn còn một vũng nước lớn; những đường ống nối với máy bơm vẫn nằm dọc vỉa hè, kéo xuống khu vực nước đọng. Dù đã tạnh, nhưng dấu vết của trận mưa vẫn còn.

CBCS Công an P.Hiệp Bình cùng người dân bơm thoát nước sau trận mưa lớn đêm 10/9

Không chỉ ngập, mưa lớn còn kéo theo những sự cố khác. Sáng 23/9, tại giao lộ Văn Cao - Hiền Vương (P.Phú Thạnh) xuất hiện một hố sụt lún gần trường học, buộc đơn vị thoát nước phải nhanh chóng xử lý. Trước đó, tối 10/9, hầm chui HC1-02 tại nút giao An Phú ngập sâu sau mưa lớn. Nước tràn vào hầm theo hướng từ cao tốc TPHCM - Long Thành - Dầu Giây về Mai Chí Thọ, có vị trí sâu khoảng 0,5m khiến một số ôtô chết máy. Hai đầu hầm phải phong tỏa.

Sáng sớm hôm sau, Đội Chữa cháy và CNCH Khu vực 2, Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH CATP phối hợp các đơn vị đưa máy bơm, xe chuyên dụng vào hầm. Hơn 10 CBCS cùng phương tiện được huy động để hút nước, xử lý bùn, khôi phục mặt đường. Đáng chú ý, HC1-02 mới đưa vào khai thác từ tháng 02/2026. Sau sự cố, Ban Giao thông TPHCM cho biết trạm bơm chính mới hoàn thành khoảng 80%, trong khi hệ thống bơm tạm chỉ đáp ứng khoảng 70% công suất thiết kế. Khi lượng mưa vượt khoảng 120mm, cộng với nước từ khu vực xung quanh dồn về, hệ thống có thể quá tải cục bộ.

Từ những công trình giao thông hiện đại đến khu dân cư, sức ép của nước đều hiện hữu. Sau trận mưa chiều 10/9, nhiều nhà dân tại các đường 38, 40, 42 (P.Hiệp Bình) vẫn ngập đến hôm sau. Hàng chục CBCS Công an phường phải xuống địa bàn phối hợp người dân bơm nước, vận chuyển bao cát ngăn nước tràn vào nhà. Tại xã Vĩnh Lộc, khu vực khoảng 5ha gần đường Nguyễn Thị Tuôi cũng ngập sau nhiều ngày mưa. Địa phương phải huy động máy bơm công suất 600m³/giờ để tiêu thoát nước. Đến chiều 24/9, mực nước giảm khoảng 20cm và việc bơm tiếp tục được duy trì.

Những sự cố trên không xuất hiện riêng lẻ. Ngày 10/9, TPHCM hứng trận mưa lớn nhất từ đầu năm với lượng mưa tại Thảo Điền hơn 153mm; Dương Văn Cam gần 140mm, Thanh Đa và Dương Quảng Hàm gần 137mm, Nguyễn Thị Sẳng hơn 129mm, Cát Lái đạt 126,4mm, Củ Chi 127,2mm, Thủ Đức 113mm và Hóc Môn 104mm. Trận mưa khiến 33 tuyến đường và 2 khu vực bị ngập, có nơi nước sâu 40-45cm.

Máy bơm công suất lớn túc trực dưới chân cầu Ba Son để giải quyết tình trạng ngập nước do mưa lớn

Chưa đầy 2 tuần sau (từ ngày 21 đến 25/9), TPHCM tiếp tục trải qua đợt mưa diện rộng. Riêng từ 13 giờ ngày 21 đến 13 giờ ngày 22/9, Nhà Bè ghi nhận 131,6mm, Cát Lái 112,6mm, Cần Giờ 109,8mm và Tam Thôn Hiệp 107,8mm. Nếu tính cả chuỗi mưa trong 2 ngày, Nhà Bè ghi nhận tới 249mm. Ngày 23 - 25/9, tổng lượng mưa tiếp tục được dự báo phổ biến 70-150mm, có nơi trên 150mm. Theo thống kê, đầu năm 2026, TPHCM có 159 điểm thường xuyên ngập, trong đó 57 điểm thuộc nhóm ngập nặng, với mực nước từ 30cm trở lên và kéo dài từ 1,5 giờ. Thành phố đặt mục tiêu trong năm nay xử lý 3 vị trí ngập nặng gồm đường Phan Văn Hớn, đường Bình Quới và nút giao Quốc lộ 51 - Huỳnh Thúc Kháng.

Thế nhưng, những ngày giữa tháng 9 này, danh sách các khu vực phải "chống chọi" với nước liên tục được nối dài. Quốc Hương, Xuân Thủy, Lương Định Của, Mã Lò, Nguyễn Văn Khối - Lê Văn Thọ, khu vực chân cầu Ba Son, đường R12... lần lượt ngập sau mưa. Tại một số khu vực thuộc Bình Dương (cũ), nhiều tuyến đường cũng ngập sâu, có nơi nước dâng hơn nửa mét.

Từ 159 điểm ngập được thống kê đầu năm đến những điểm ngập tái diễn và phát sinh trong những tuần mưa dồn dập của tháng 9, vấn đề không còn nằm ở vài "điểm đen" riêng lẻ. Mỗi trận mưa đang trở thành một "phép thử" đối với khả năng tiêu thoát nước và sức chống chịu của cả đô thị.

Thúc đẩy các dự án chống ngập quy mô lớn

Khoảng một năm trở lại đây, những hình ảnh từng xa lạ với người dân TPHCM đang dần trở nên quen thuộc sau mỗi trận mưa lớn kéo dài. Không chỉ tại các khu vực thuộc Bình Dương (cũ), ngập cục bộ, nước tràn vào nhà, chảy xiết còn xuất hiện tại nhiều khu vực giáp ranh Đồng Nai. Hồi tháng 10/2025, sau một trận mưa lớn tại P.Bến Cát, nước dâng sâu hơn 2m, tràn vào nhà dân.

CATP phải huy động hàng trăm CBCS cùng phương tiện CNCH chuyên dụng tổ chức sơ tán, hỗ trợ người dân. Vào ngày 22 - 24/9 vừa qua, tình trạng tương tự tiếp tục xảy ra tại Đồng Nai. Nhiều khu dân cư, tuyến đường ngập sâu, nước chảy xiết. Tại P.Bình Long, dòng nước cuốn trôi ôtô khiến một phụ nữ mất tích và đã tử vong. Tại P.Phước Tân, nước sông Buông dâng nhanh, tràn vào khu dân cư, có nơi ngập khoảng 0,8m, ảnh hưởng khoảng 150 hộ dân.

Cảnh khổ sở của người dân mỗi khi đi qua đường Lương Định Của

Những diễn biến liên tiếp cho thấy ngập úng đang vượt khỏi phạm vi những "điểm ngập" quen thuộc, trở thành vấn đề có tính liên vùng. Việc huy động lực lượng, máy bơm, phương tiện CNCH để ứng phó là cần thiết, nhưng chỉ giải quyết tình huống trước mắt. Bài toán lâu dài vẫn là xây dựng hệ thống thoát nước và hạ tầng đủ sức ứng phó với những trận mưa ngày càng cực đoan. Trong bối cảnh đó, các dự án chống ngập quy mô lớn đang được TPHCM thúc đẩy.

Sau nhiều năm đình trệ, Dự án giải quyết ngập do triều khu vực TPHCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu - giai đoạn 1 (Dự án ngăn triều 10.000 tỷ đồng) đạt khoảng 95% khối lượng và dự kiến hoàn thành, bàn giao tháng 11/2026. Hơn 1.000 công nhân đang khẩn trương hoàn thiện các hạng mục cuối. Dự án gồm 6 cống kiểm soát triều, gần 8km đê bao ven sông Sài Gòn, cùng trung tâm điều hành và hệ thống điều khiển tự động, được kỳ vọng góp phần kiểm soát ngập do triều cho khu vực rộng khoảng 570km².

Không chỉ kiểm soát triều, TPHCM cũng đầu tư mở rộng năng lực tiêu thoát nước. Dự án cải thiện hệ thống thoát nước, nước thải và thích ứng biến đổi khí hậu lưu vực Tây Sài Gòn (CRUS2) có tổng mức đầu tư hơn 7.688 tỷ đồng, triển khai trên 8 phường phía Tây. Dự án đầu tư khoảng 56km cống, kết hợp thu gom, xử lý nước thải nhằm giảm ngập, ô nhiễm và tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu; thời gian thực hiện đến năm 2029. Những công trình này cho thấy TPHCM đang từng bước chuyển từ ứng phó sang đầu tư căn cơ. Tuy nhiên, trong khi các dự án cần nhiều năm để hoàn thành, mỗi trận mưa lớn vẫn đặt ra sức ép tức thời lên đô thị.

Theo định hướng Quy hoạch tổng thể TPHCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm, quản lý tài nguyên nước, chống ngập và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu được xác định là những nhiệm vụ quan trọng. Đây cũng là yêu cầu tất yếu đối với một đô thị có địa hình thấp, mạng lưới sông ngòi dày đặc và chịu tác động đồng thời của mưa lớn, triều cường và quá trình đô thị hóa. Bởi vậy, chống ngập không thể chỉ là câu chuyện sau mỗi trận mưa lại đưa máy bơm đến hút nước, dựng rào chắn hay huy động lực lượng cứu hộ.

Đó là những giải pháp cần thiết để bảo vệ người dân trước mắt, nhưng về lâu dài, TPHCM phải giải quyết được căn nguyên: tạo không gian cho nước, tăng năng lực tiêu thoát và quy hoạch đô thị theo hướng thích ứng với nước.