Trách nhiệm người nổi tiếng từ vụ 'Già làng Tây Nguyên'

Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Quảng Ngãi vừa khởi tố, bắt tạm giam Đỗ Thành Tín (chủ kênh "Già làng Tây Nguyên”, SN 1984, trú tại xã Đăk Hà, tỉnh Quảng Ngãi) về tội “Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp”. Vợ Tín là Dương Thị Phượng (SN 1986) bị khởi tố, cho tại ngoại với vai trò đồng phạm.

PV Tri thức và Cuộc sống đã có cuộc trao đổi với TS.LS Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp để làm rõ các hành vi cấu thành tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp đối với chỉ dẫn địa lý Ngọc Linh của vợ chồng chủ kênh “Già làng Tây Nguyên”.

Vợ chồng Dương Thị Phượng và Đỗ Thành Tín tại cơ quan Công an.

- Vợ chồng chủ kênh “Già làng Tây Nguyên” bị cáo buộc gắn nhãn “Ngọc Linh” lên các sản phẩm sâm dù cơ sở chưa được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý này. Ông có thể phân tích cấu thành tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp đối với chỉ dẫn địa lý Ngọc Linh?

Để đánh giá chính xác hành vi trong vụ việc này, trước hết cần phân biệt giữa việc kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ với hành vi xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp đối với chỉ dẫn địa lý đã được pháp luật bảo hộ. Đây là những hành vi có thể cùng xuất hiện trong một vụ việc nhưng không đồng nhất về bản chất pháp lý, dấu hiệu cấu thành tội phạm và căn cứ xử lý.

Theo khoản 22 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ, chỉ dẫn địa lý là dấu hiệu dùng để chỉ sản phẩm có nguồn gốc từ khu vực, địa phương, vùng lãnh thổ hoặc quốc gia cụ thể. Chỉ dẫn địa lý được bảo hộ khi sản phẩm mang chỉ dẫn đó có nguồn gốc địa lý tương ứng, đồng thời có danh tiếng, chất lượng hoặc đặc tính chủ yếu do điều kiện địa lý của khu vực đó quyết định theo Điều 79 Luật Sở hữu trí tuệ.

Đối với sâm Ngọc Linh, tên gọi này gắn với giá trị địa lý, điều kiện tự nhiên và uy tín của sản phẩm. Việc bảo hộ chỉ dẫn địa lý không đơn thuần nhằm bảo vệ một tên gọi thương mại mà còn bảo vệ danh tiếng, chất lượng đặc thù của sản phẩm có nguồn gốc từ khu vực địa lý tương ứng, qua đó bảo vệ quyền lợi của những người sản xuất chân chính và quyền được tiếp cận thông tin trung thực của người tiêu dùng.

Theo quy định hiện hành, cá nhân có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo khoản 1 Điều 226 nếu hành vi thuộc trường hợp hàng hóa giả mạo nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý với quy mô thương mại, hoặc đáp ứng một trong các ngưỡng định lượng luật định: thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng; gây thiệt hại cho chủ sở hữu từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng; hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng. Hình phạt ở khung này là phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 500 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm.

Trường hợp có các tình tiết định khung tăng nặng theo khoản 2 Điều 226, chẳng hạn phạm tội có tổ chức, phạm tội từ hai lần trở lên, thu lợi bất chính từ 300 triệu đồng trở lên, gây thiệt hại từ 500 triệu đồng trở lên hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 500 triệu đồng trở lên, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 500 triệu đồng đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền bổ sung từ 20 triệu đồng đến 200 triệu đồng và bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 năm đến 5 năm.

Như vậy, nếu việc mua sâm không rõ nguồn gốc, sau đó cố ý gắn tem, nhãn chỉ dẫn địa lý Ngọc Linh lên hàng hóa không đáp ứng điều kiện về nguồn gốc để đưa ra thị trường được chứng minh bằng các chứng cứ hợp pháp, hành vi này có thể là căn cứ xem xét tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào việc sản phẩm không rõ nguồn gốc để mặc nhiên kết luận đã cấu thành tội phạm theo Điều 226. Cơ quan điều tra phải chứng minh đầy đủ các dấu hiệu pháp lý của tội phạm, xác định giá trị hàng hóa, quy mô thương mại, khoản thu lợi bất chính và những tình tiết liên quan theo đúng quy định.

Đặc biệt, cần phân biệt trách nhiệm hình sự của cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi với trách nhiệm của pháp nhân thương mại nếu doanh nghiệp có liên quan đáp ứng điều kiện chịu trách nhiệm hình sự theo luật. Việc xác định tội danh, vai trò của từng người và khung hình phạt phải căn cứ vào chứng cứ, không phụ thuộc vào mức độ nổi tiếng hay sức ảnh hưởng của người vi phạm trên mạng xã hội.

Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Quảng Ngãi khám xét cơ sở Già làng Tây Nguyên.

- Có ý kiến so sánh với vụ việc liên quan đến Hải Sapa TV và đặt câu hỏi vì sao cùng kinh doanh thiếu trung thực nhưng tội danh có thể khác nhau?

Điểm đáng chú ý trong vụ việc này là người điều hành kênh “Già làng Tây Nguyên” từng xuất hiện trong hoạt động quảng bá, phân phối sản phẩm cùng một số người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội, trong đó có Hải Sapa TV. Tuy nhiên, việc từng hợp tác hoặc quảng cáo sản phẩm cho một người khác không đương nhiên chứng minh người đó biết sản phẩm vi phạm pháp luật, cũng không mặc nhiên làm phát sinh trách nhiệm hình sự.

Trong kinh doanh, nếu một người cố ý sử dụng tem, nhãn chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ để làm cho người tiêu dùng hiểu nhầm hàng hóa có nguồn gốc từ khu vực địa lý tương ứng có thể được xem xét theo Điều 226 Bộ luật Hình sự. Trong khi đó, nếu một người thực hiện hành vi sản xuất hoặc buôn bán hàng giả, lừa dối khách hàng hay vi phạm trong hoạt động quảng cáo, việc xác định tội danh phải căn cứ vào bản chất hàng hóa, phương thức thực hiện, lỗi, hậu quả, mục đích và những dấu hiệu pháp lý cụ thể của từng tội.

Đối với những vụ việc liên quan đến Hải Sapa TV hoặc những người kinh doanh có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội, cần đánh giá độc lập từng hành vi, từng sản phẩm và từng giai đoạn giao dịch. Nếu có căn cứ cho thấy những người liên quan đã biết rõ sản phẩm có vấn đề nhưng vẫn cố ý quảng bá, phân phối hoặc tham gia vào quá trình tiêu thụ hàng hóa vi phạm, cơ quan chức năng có thể xem xét trách nhiệm tương ứng với vai trò và mức độ tham gia của từng người. Ngược lại, nếu chỉ có hoạt động quảng cáo mà chưa chứng minh được nhận thức, lỗi và các dấu hiệu cấu thành tội phạm thì chưa đủ căn cứ kết luận có trách nhiệm hình sự.

Cần lưu ý, việc từng quảng cáo sản phẩm gây tranh cãi không tự động trở thành tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong vụ án mới. Muốn xác định có tình tiết tăng nặng hay không, phải đối chiếu với Điều 52 Bộ luật Hình sự và những tài liệu, chứng cứ liên quan. Nếu xuất hiện dấu hiệu của những hành vi vi phạm khác, cơ quan chức năng có thể xác minh, mở rộng điều tra theo thẩm quyền.

TS.LS Đặng Văn Cường

- Trong vụ việc trên, Tín còn bị cáo buộc dùng sức ảnh hưởng trên mạng xã hội để quảng bá các sản phẩm như "Rượu Sâm Ngọc Linh" và "Củ Sâm Ngọc Linh Ngâm Mật Ong". Trách nhiệm của người nổi tiếng lợi dụng sức ảnh hưởng để kinh doanh sản phẩm vi phạm?

Mạng xã hội đã tạo điều kiện để nhiều người xây dựng hình ảnh cá nhân, phát triển cộng đồng người theo dõi và tạo ra giá trị kinh tế từ sức ảnh hưởng của mình. Những người làm nội dung về văn hóa, đời sống, sản vật địa phương hoặc trải nghiệm tiêu dùng hoàn toàn có thể phát triển hoạt động kinh doanh hợp pháp từ uy tín đã tạo dựng.

Tuy nhiên, khi chuyển từ hoạt động sáng tạo nội dung sang quảng cáo, giới thiệu và phân phối hàng hóa, họ phải tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật về chất lượng sản phẩm, nguồn gốc xuất xứ, quảng cáo, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và sở hữu trí tuệ.

Điều đáng lo ngại là uy tín cá nhân đôi khi được sử dụng như một công cụ tạo dựng niềm tin, khiến người mua sẵn sàng bỏ qua những bước kiểm tra thông thường. Nếu người kinh doanh cố ý lợi dụng niềm tin này để tiêu thụ hàng giả, giả mạo nguồn gốc hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, hậu quả không chỉ dừng lại ở thiệt hại kinh tế của khách hàng mà còn ảnh hưởng đến uy tín của những nhà sản xuất chân chính và niềm tin của xã hội đối với hoạt động kinh doanh trên nền tảng số.

Tôi cho rằng vụ việc này đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận nghiêm túc trách nhiệm xã hội của những người có sức ảnh hưởng. Khi đã sử dụng hình ảnh cá nhân để tạo dựng niềm tin và thu lợi từ cộng đồng, họ càng phải có trách nhiệm kiểm tra thông tin, xác minh nguồn gốc sản phẩm và bảo đảm tính trung thực trong hoạt động kinh doanh. Sự nổi tiếng có thể giúp một người tiếp cận hàng triệu khách hàng, nhưng đồng thời cũng khiến phạm vi ảnh hưởng của hành vi sai phạm trở nên rộng lớn hơn.

Đối với các sản phẩm đặc sản, dược liệu và nông sản có giá trị cao như sâm Ngọc Linh, việc giả mạo nguồn gốc còn có thể gây tổn hại đến thương hiệu địa phương, sinh kế của người sản xuất chân chính và nỗ lực bảo tồn, phát triển những sản phẩm gắn với điều kiện tự nhiên đặc thù. Vì vậy, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, khi có đủ căn cứ pháp luật, không chỉ nhằm bảo vệ người tiêu dùng mà còn góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh.

Đây cũng là bài học cảnh tỉnh đối với những KOL, KOC và những người kinh doanh trên mạng xã hội: muốn phát triển bền vững, uy tín phải được xây dựng từ chất lượng thật, nguồn gốc thật và sự trung thực với khách hàng.

Xin cảm ơn TS.LS Đặng Văn Cường về cuộc trao đổi trên!

Vợ chồng chủ kênh “Già làng Tây Nguyên” bị cáo buộc gắn nhãn “Ngọc Linh” lên các sản phẩm sâm không có tem truy xuất nguồn gốc để trưng bày, quảng cáo và bán tại cửa hàng. Cơ sở này chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý Ngọc Linh đối với sản phẩm sâm củ. Tín còn bị cáo buộc dùng sức ảnh hưởng trên mạng xã hội để quảng bá các sản phẩm như "Rượu Sâm Ngọc Linh" và "Củ Sâm Ngọc Linh Ngâm Mật Ong".

Mời độc giả xem thêm video Khởi tố Hải Sapa TV: