'Trại buôn người' và câu hỏi về cách lấy nước mắt khán giả

Những ngày qua, Trại buôn người vẫn đang là tâm điểm chú ý của khán giả rạp chiếu bóng. Ngoài con số doanh thu đang tăng chóng mặt, nội dung Trại buôn người cũng trở thành đề tài gây bàn luận trái chiều trên mạng xã hội.

Hai luồng ý kiến về tác phẩm phân cực tới nỗi thoạt nhìn qua, không ai nghĩ là họ đang cùng nhận xét về một bộ phim. Một luồng ý kiến khen Trại buôn người bi hài có đủ, nhiều tình tiết gây xúc động mạnh. Bên còn lại cho rằng phim dễ đoán, với kiểu mồi chài cảm xúc bằng bi kịch đã quen thuộc nên khó rơi nước mắt.

"Trại buôn người" lạm dụng bi kịch?

Công bằng mà nói, Trại buôn người có một số ý tưởng để tạo khoảng lặng cảm xúc, cân bằng lại nhiều trường đoạn hành động dày đặc. Một người anh bất chấp nguy hiểm bảo vệ em gái; một người mẹ hy sinh tất cả vì đứa con nhỏ; một chàng trai tội nghiệp bị cô lập và sỉ nhục, tuyệt vọng đến mức phải tìm cái chết để giải thoát... đều có thể là chất liệu cho biên kịch khám phá những chủ đề về nhân tính, đạo đức con người khi đặt họ vào giữa bối cảnh khu trại lừa đảo, nơi bị ví như địa ngục trần gian.

Ý tưởng đáng ghi nhận, nhưng điều gây băn khoăn là cách đội ngũ biên kịch xử lý chất liệu ấy. Nói vậy là bởi những tình huống để cho nhân vật bộc lộ tâm tư và suy nghĩ đôi khi thể hiện quá trực diện, mang tính kể lể thay vì bộc lộ tự nhiên.

Ví như, một chi tiết được ê-kíp quảng bá là best-cut (trích đoạn nổi bật) xoay quanh nhân vật người con trai (Đinh Viết Tường) tái ngộ mẹ (nghệ sĩ Như Quỳnh) trong khu trại lừa đảo. Trên mạng xã hội, cảnh phim thu hút hàng triệu lượt xem cùng nhiều bình luận khen chê.

Vì không gom đủ tiền chuộc, người mẹ đã ở độ tuổi phía bên kia dốc sườn cuộc đời chủ động xin ở lại, làm việc tại ổ tội phạm. Đạo diễn dành thời lượng cho một vài thước phim về tình mẫu tử thiêng liêng, kiểu cá chuối đắm đuối vì con vốn là tình tự muôn thuở của con người, của đời sống Việt. Người xem được chứng kiến khoảnh khắc người mẹ ấy run rẩy khi gặp lại con, đau đớn khi thấy máu mủ của mình sống khổ sở vì bị cô lập, khinh thường, và rồi bằng tình thương vỗ về, xoa dịu những cay đắng mà nó phải chịu đựng…

Cảnh tình cảm trong Trại buôn người tất nhiên vẫn đạt hiệu quả nhất định với khán giả dễ tính. Nói một cách ví von, nó như món ăn nhanh dễ chiều chuộng thực khách đang đói bụng. Giữa những màn hành động, đuổi bắt dồn dập, sự xuất hiện của tuyến truyện phụ - từ anh em, vợ chồng hay ở đây là mẹ con - áo lên câu chuyện một lớp màu sắc tình cảm, tránh để phim trôi tuột giữa những màn tra tấn, đánh đập máu me lặp lại cũng đến lúc nhàm chán.

Thế nhưng lạm dụng bi kịch và nước mắt cũng có thể phản tác dụng khi khán giả cảm thấy bị mồi chài cảm xúc. Trại buôn người đôi khi có hơi hướm mượn bi kịch, nước mắt hay thậm chí cái chết để tác động tuyến lệ người xem. Những khoảnh khắc thể hiện tình cảm như chi tiết mẹ con ôm ấp, nửa đêm hát ru giữa khu tập thể xuất hiện còn gượng gạo. Lời thoại theo kiểu “Mặc kệ tụi nó gọi con là gì. Với mẹ, con vẫn là con trai của mẹ, con vẫn là duy nhất” cũng chưa hợp lý khi đặt giữa bối cảnh khu lừa đảo khắc nghiệt.

Đây cũng là vấn đề của nhiều cảnh tình cảm khác trong phim, khi lời thoại thường xuyên nói ra nhân vật đáng thương, khổ sở thế nào, thay vì để khán giả tự cảm nhận được điều đó qua tình huống. Một chàng trai mắc hội chứng Tic bị kỳ thị, xa lánh vốn đã là một chi tiết đắt giá, khi bản thân nó phản ánh một góc thực tế về mối quan hệ giữa những con người trong khu trại tập thể.

Không phải ai bị lừa tới đây cũng cố gắng đùm bọc, che chở lẫn nhau. Ngay cả những người vốn là "nạn nhân" cũng có mặt xấu tính, đối xử tệ bạc với người khác vì ưu tiên lợi ích của bản thân. Nhưng khi kịch bản đẩy nhân vật đến lựa chọn cái chết như một sự giải thoát, bi kịch lại chất chồng hơi vội vã. Cái chết khi ấy không phải kết quả tất yếu của quá trình phát triển nhân vật được xây dựng tỉ mẩn, mà đơn thuần là nấc thang cho kịch bản đạt đến cao trào.

Trại buôn người về cuối phim vì vậy mà có phần ôm đồm cảnh cảm xúc. Những cá nhân xa lạ bỗng chốc khoác lên mình chiếc áo người hùng, sẵn sàng liều mạng giải cứu những người mà bản thân họ vốn chẳng có gắn kết. Cô gái vì lợi ích của bản thân sẵn sàng lên giường với lũ đầu sỏ, phản bội đồng hương cũng được trao cho một quá khứ đáng thương phía sau, với đứa con đang nằm viện chờ mẹ trở về. Người mẹ bỏ hai đứa con nhỏ đi biệt tích bao năm, rồi đột nhiên tái ngộ giữa khu lừa đảo, nối lại tình xưa nghĩa cũ ở những giây phút căng thẳng nhất...

Có cảm giác ai cũng là nạn nhân, ai cũng cần một lý do để thương cảm, dù trước đó gần như chưa có bất kỳ cài cắm nào thuyết phục khán giả tin vào điều ấy.

“Câu” cảm xúc cũng cần tinh tế

Trước đây, nhiều phim Việt, nhất là thuộc dòng tâm lý, gia đình, cũng có hơi hướm tìm đến những chất liệu bi kịch để lấy nước mắt khán giả. Nghèo khổ, bệnh tật, chia ly, mất mát trở thành chìa khóa để nhiều tác phẩm chạm vào cảm xúc người xem, nhưng đôi khi bị lạm dụng đến mức “công nghiệp”.

Lên hương ra mắt ngay trước Trại buôn người cũng có màn hóa giải mâu thuẫn khá sơ hở. Câu chuyện hé lộ khúc mắc kéo dài nhiều năm giữa ba bà mẹ, thứ bùng nổ ở cao trào với màn cãi cọ, vạch mặt nhau náo loạn một đám tang. Thế nhưng, nút thắt này dễ dàng bị hóa giải chỉ nhờ một cảnh phim 3 bà mẹ cùng nhập viện, lại xếp chung một phòng. Thông tin một người mắc ung thư, chẳng biết sống được bao lâu khiến toàn bộ mâu thuẫn tan biến như mây khói.

Sự xúc động vẫn hiện diện, nhưng nó đến từ hoàn cảnh, từ phận đời đáng thương mà ai trong số người xem cũng từng bắt gặp hay nghe thấy đâu đó ngoài xã hội, trên báo đài... Còn nhân vật trong phim của Khương Ngọc dường như không thấy lối thoát. Bi kịch là thứ duy nhất gắn kết họ, xóa tan hiểu lầm. Phim chưng hửng, đánh mất sự thú vị ban đầu. Bởi để giải quyết những mâu thuẫn đạo đức phức tạp, vốn cần một quá trình đối thoại và thay đổi tâm lý vi tế hơn thế.

Trước Lên hương, Chị dâu hay Cục vàng của ngoại dưới bàn tay Khương Ngọc cũng tham tình tiết “câu” nước mắt bằng bệnh tật, chia ly. Khán giả dễ bắt gặp một nhóm nhân vật với nhiều tổn thương, mâu thuẫn âm ỉ chưa kịp giải quyết, trước khi biến cố, thường là cái chết, đẩy tất cả đến giới hạn cảm xúc. Đây là lúc mâu thuẫn “bỗng dưng” được hóa giải.

Nhà ba tôi một phòng của Trường Giang cũng mượn căn bệnh Alzheimer làm xúc tác cảm xúc, nhân vật người cha có đến 3 lần khóc lóc vật vã sau những lần tranh cãi với con. Chỉ là nước mắt nhân vật rơi nhiều đến nỗi ướt sũng câu chuyện, khiến phim lê thê với những trường đoạn bi kịch kéo dài.

“Công thức” dễ bắt gặp ở những cảnh phim này là tiếng khóc nức nở, nước mắt giàn giụa của nhân vật, phủ lên bởi tiếng piano hay violin với giai điệu da diết, thê lương. Cảnh cảm xúc là cần thiết, nhưng việc ôm đồm tình huống lấy nước mắt người xem trong khi nhân vật thiếu sự phát triển nhân vật khiến sự xúc động trở nên đơn điệu, có phần dễ dãi.

Trong điện ảnh, có nhiều cách truyền tải cảm xúc vừa mạnh mẽ, lại tinh tế hơn như vậy. Một ánh mắt đỏ hoe, một cái chau mày rất khẽ, một đôi môi mím chặt và run rẩy hay giọt nước mắt long lanh nơi đáy mắt đôi khi còn mang tính tự sự gấp hàng trăm lần một trang lời thoại. Nhưng cũng chính vì sức mạnh truyền đạt ấy, cảnh cảm xúc càng cần phải sử dụng tiết chế và đắt giá. Nó thường xuất hiện sau khi tâm lý nhân vật gần như đã bị nén đến giới hạn, và chờ đợi một khoảnh khắc bùng nổ tự nhiên.

Call Me by Your Name là một ví dụ khá đặc biệt. Ở đoạn kết có thể coi là hiếm gặp trong lịch sử điện ảnh, nhân vật Elio ngồi trước lò sưởi, trầm ngâm suốt hơn 3 phút thời lượng. Chỉ có âm thanh tí tách của lửa, của một số tiếng nói chuyện khe khẽ giữa những con người bên trong căn nhà.

Chia tay Oliver trở về xứ Mỹ xa xôi, chia tay tình đầu đẹp nhưng đầy dang dở, Elio ở lại với ký ức tuổi 17 nhuộm đầy nắng vàng cùng mảnh hồn bị chia đôi nửa. 3 phút ấy được ví như những phút giây tuyệt tác của điện ảnh, khi nam diễn viên trẻ tô vẽ vẻ đẹp của sự ly biệt, trống rỗng và tan vỡ bằng ánh mắt sinh động, chẳng cần hội thoại hay âm nhạc cất lời.

Cảnh cảm xúc đôi khi cũng được gieo tự nhiên mà rất đắt ở những khoảnh khắc tưởng như sẽ gây cười. Avengers: Endgame, một bom tấn thuần giải trí với thể loại hành động, cũng có những tình huống làm người xem phải rơi nước mắt. Ngoài chi tiết Iron Man hy sinh đã quá nổi tiếng, một cảnh phim ít được nhắc tới là tình huống Thor du hành quá khứ và gặp lại mẹ, Frigga.

Thần Sấm trong trạng thái bệ rạc ấp úng tìm cách đè nén tâm sự ngổn ngang trong một tình huống khó xử mà bản thân không thể tiết lộ thân phận. Nhưng Frigga bằng đôi mắt của mình đã sớm nhận ra sự thật, hỏi anh rằng “Con không phải Thor mà mẹ biết, đúng không”. Khoảnh khắc rất nhỏ ấy giữa một tình huống hài làm trái tim hàng triệu khán giả vô thức thắt lại.

Câu hỏi ấy làm thay đổi hoàn toàn sắc thái của cảnh phim. Thor biết việc Frigga sắp chết, nhưng không thể và không được phép thay đổi quá khứ. Chính khoảng thời gian ngắn ngủi du hành thời gian với cuộc chạm mặt bất ngờ khiến màn tái ngộ trở nên ý nghĩa, đầy day dứt và trăn trở. Nó để lại ám ảnh kéo dài với câu hỏi về cách con người đối diện quá khứ và bi kịch không thể vãn hồi.

Kịch bản hay thường đặt niềm tin vào khả năng cảm nhận của khán giả như vậy. Nó không nhất thiết phải đẩy nhân vật đến tận cùng đau khổ, cũng không liên tục gò ép biến cố để tạo cao trào. Đôi khi, chỉ một tình huống tự nhiên qua cách kể chuyện khéo léo cũng đủ khiến người xem vô thức rơi lệ, chẳng cần phải kể lể quá nhiều.