Trải nghiệm sản vật tiến Vua

Báu vật trên đất đồi

Nhắc đến bưởi đặc sản Bằng Luân, không thể không nhắc đến ông Trương Văn Báu ở thôn Đức Thái, người sở hữu 4 cây bưởi khoảng 80 năm tuổi, được người dân trong vùng coi như báu vật. Những gốc cây bạnh to, thân xù xì, tán rộng, mỗi vụ cho hàng nghìn quả. Vào thời điểm được giá, mỗi cây có thể mang lại cho gia đình ông cả chục triệu đồng.

Gốc bưởi 80 năm tuổi của gia đình ông Trương Văn Báu đã được gắn mã số định danh.

Ông Báu chia sẻ: “Những gốc bưởi đại thụ này có từ thời ông nội tôi. Đến đời tôi, cây vẫn khỏe mạnh, sai trái. Giống bưởi này càng cao tuổi càng ngon nên được khách hàng ưa chuộng, giá bán cũng cao hơn hẳn”.

Trong khu vườn có 170 gốc bưởi của gia đình ông Báu, chỉ 34 cây thuộc giống bưởi đặc sản Bằng Luân, trong đó có 4 cây cổ thụ. Mỗi năm, vườn bưởi đem lại nguồn thu khoảng 140-150 triệu đồng.

Mỗi năm, riêng một cây bưởi đại thụ đã mang về cho gia đình ông Báu cả chục triệu đồng.

Không có những cây bưởi cổ thụ như nhà ông Báu, gia đình ông Đỗ Minh Chính ở thôn Thống Nhất lại sở hữu 100 cây bưởi đặc sản Bằng Luân hơn 40 năm tuổi. Đây là những cây do chính tay ông trồng từ ngày lập gia đình, ra ở riêng. Qua năm tháng, vợ chồng ông vẫn cần mẫn chăm sóc, nâng niu từng gốc cây như báu vật.

Khu vườn rộng, sạch cỏ; thân cây được ông tỉ mỉ làm sạch rêu mốc, đánh số thứ tự để tiện theo dõi, phân loại quả khi thu hoạch. Nhờ chăm sóc cẩn thận, vườn bưởi duy trì chất lượng, mang lại nguồn thu đáng kể. Theo ông Chính, tùy giá bán từng năm, mỗi vụ gia đình thu về khoảng 500-600 triệu đồng.

Khu vườn với 100 cây bưởi đặc sản Bằng Luân của ông Đỗ Minh Chính (bên phải ảnh) được chăm chút kỹ lưỡng.

Với người trồng bưởi lâu năm, tuổi cây cũng là căn cứ để nhận biết chất lượng quả. Theo kinh nghiệm dân gian, bưởi từ cây dưới 15 năm tuổi được gọi là bưởi tơ; cây từ 15 đến dưới 30 năm tuổi cho bưởi nửa đời; còn cây từ 30 năm tuổi trở lên cho bưởi lão.

Bưởi nửa đời thường có trọng lượng khoảng 700-1.200g, vỏ bắt đầu mỏng, múi mọng nước, vị ngọt thanh. Trong khi đó, bưởi lão thường có quả nhỏ hơn, vỏ có thể héo, nhăn nheo nhưng tép bên trong ngọt đậm, mọng nước và có thể bảo quản lâu mà ít bị khô.

Những gốc bưởi lâu năm không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn lưu giữ nguồn gen quý, kinh nghiệm canh tác và bản sắc vùng bưởi Bằng Luân. Đây là cơ sở để địa phương bảo tồn, tuyển chọn cây đầu dòng, nhân giống và phát triển vùng sản xuất đặc sản có chất lượng ổn định.

Toàn xã Bằng Luân hiện có gần 800 ha bưởi, trong đó khoảng 720 ha đang cho thu hoạch. Diện tích vườn bưởi đặc sản tập trung gần 8 ha, với 4 cây trên 80 tuổi, 30 cây từ 50-60 tuổi, gần 300 cây từ 40-50 tuổi và gần 1.600 cây từ 30-40 tuổi. Những con số này cho thấy giá trị của nguồn gen bưởi bản địa, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn, khai thác hợp lý để đặc sản không bị mai một trong quá trình phát triển sản xuất hàng hóa.

Đánh thức tiềm năng

Trước đây, giá trị cây bưởi chủ yếu đến từ quả thu hoạch cuối vụ. Nay, người trồng từng bước tận dụng thêm hoa, quả non và những quả không đạt tiêu chuẩn bán tươi. Một phần hoa được lựa chọn làm nguyên liệu chế biến nước hoa; quả non nhỏ, dị dạng được thu hái để chế biến tinh dầu, mứt bưởi, chè bưởi. Những quả không đạt yêu cầu về mẫu mã tiếp tục được tận dụng làm nguyên liệu chế biến thực phẩm, đồ uống.

Dù nguồn thu này chưa thể so sánh với bưởi thương phẩm, việc đa dạng hóa sản phẩm đã mở ra hướng khai thác cây bưởi theo chuỗi giá trị, hạn chế lãng phí và tạo thêm nguồn thu cho người dân. Đồng thời, câu chuyện về bưởi Bằng Luân có thêm cơ hội đến với người tiêu dùng bằng nhiều sản phẩm khác nhau.

Vào mùa thu hoạch, vườn bưởi vàng ruộm trong sắc nắng Thu, hấp dẫn du khách.

Ông Trần Anh Quang - Phó Chủ tịch UBND xã Bằng Luân cho biết, địa phương xác định phát triển kinh tế - xã hội nhanh, bền vững trên cơ sở phát huy tiềm năng, thế mạnh là nhiệm vụ trọng tâm, trong đó, cây bưởi được xác định là cây trồng chủ lực. Sau sáp nhập, Ban Chấp hành Đảng bộ xã ban hành Nghị quyết số 04-NQ/ĐU ngày 24/10/2025 về phát triển nông, lâm nghiệp đa giá trị theo hướng sản xuất hàng hóa gắn với chuyển đổi số và liên kết tiêu thụ sản phẩm giai đoạn 2025-2030.

Theo định hướng này, địa phương chú trọng nâng cao năng suất, chất lượng bưởi trên diện tích hiện có; mở rộng sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP; tăng cường liên kết tiêu thụ và từng bước phát triển du lịch trải nghiệm gắn với vùng bưởi đặc sản.

Cụ thể hóa chủ trương, UBND xã triển khai kế hoạch bảo tồn, phát triển cây bưởi đầu dòng gắn với hỗ trợ người dân trồng bưởi giai đoạn 2026-2030. Theo ông Đỗ Chí Thành - Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công xã Bằng Luân, nhiệm vụ trọng tâm là thống kê, lập hồ sơ quản lý những cây bưởi bản địa có đặc điểm nổi trội; tuyển chọn cây ưu tú, xác định nguồn cây đủ tiêu chuẩn làm vật liệu nhân giống và xây dựng vườn nhân giống bảo tồn.

Cùng với bảo tồn nguồn gen, xã hướng đến hình thành vùng bưởi tập trung, hỗ trợ người dân tiếp cận kỹ thuật trồng, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, thu hoạch và truy xuất nguồn gốc; từng bước xây dựng mã số vùng trồng, phát triển sản phẩm đặc trưng và củng cố hoạt động của các hợp tác xã. Cách tiếp cận này nhằm tạo sự liên kết từ bảo tồn giống, tổ chức sản xuất đến xây dựng thương hiệu và tiêu thụ, hạn chế tình trạng phát triển tự phát, giống không đồng nhất, chất lượng thiếu ổn định.

Một trong những hướng đi đáng chú ý là mở rộng thị trường, từng bước tiếp cận các yêu cầu xuất khẩu. Vụ bưởi năm nay, xã Bằng Luân triển khai mô hình trồng bưởi theo hướng xuất khẩu trên diện tích 5 ha, với 27 hộ tham gia. Các hộ thực hiện quy trình chăm sóc theo yêu cầu, hướng tới bảo đảm năng suất, chất lượng và mẫu mã sản phẩm.

Theo kế hoạch, nếu đáp ứng đầy đủ yêu cầu của đối tác, bưởi trong mô hình sẽ được xuất khẩu sang 5 thị trường gồm Mỹ, Nga, Trung Quốc, Séc và Ba Lan. Một doanh nghiệp cũng đã cam kết bao tiêu sản phẩm để đưa vào hệ thống siêu thị lớn trong trường hợp việc xuất khẩu gặp trở ngại. Đây là cơ hội mở rộng đầu ra, song cũng đòi hỏi người trồng phải tuân thủ nghiêm quy trình sản xuất, bảo đảm chất lượng đồng đều và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Học sinh Trường THPT Đoan Hùng tham quan, trải nghiệm vườn bưởi.

Những hoạt động ấy không chỉ nhằm quảng bá sản phẩm mà còn tạo không gian kết nối giữa người trồng bưởi với người tiêu dùng, đưa hình ảnh vùng bưởi đến gần hơn với cộng đồng. Khi sản vật được giới thiệu bằng câu chuyện về nguồn gốc, tuổi cây, kỹ thuật chăm sóc và hương vị đặc trưng, giá trị của quả bưởi cũng được bồi đắp thêm.

Đặc biệt, du lịch trải nghiệm vườn bưởi đang được địa phương định hướng phát triển với sự tham gia của các tổ chức chính trị - xã hội và học sinh trên địa bàn. Du khách có thể tìm hiểu về giống bưởi đặc sản, khám phá những gốc bưởi lâu năm, nghe người trồng chia sẻ kinh nghiệm chăm sóc, thu hoạch và thưởng thức hương vị quả ngay tại vườn. Những trải nghiệm gần gũi ấy sẽ giúp sản vật quê hương hiện lên sinh động hơn, thay vì chỉ được biết đến qua những trái bưởi bày bán trên thị trường.

Để hướng đi này trở thành hiện thực, Bằng Luân cần tiếp tục hoàn thiện sản phẩm trải nghiệm, nâng cao chất lượng dịch vụ, kết nối các vườn bưởi với những điểm đến khác và bảo đảm lợi ích thiết thực cho người dân tham gia. Bảo tồn những gốc bưởi cổ thụ, giữ gìn chất lượng giống đặc sản và tổ chức sản xuất theo hướng bền vững chính là nền tảng để phát triển du lịch lâu dài.

Từ những vườn bưởi cần mẫn qua bao mùa quả ngọt, Bằng Luân đang đứng trước cơ hội mở rộng giá trị của sản vật quê hương. Khi mỗi gốc bưởi không chỉ cho trái mà còn kể một câu chuyện về đất đai, con người và truyền thống canh tác, vườn quê sẽ có thêm sức hút đối với du khách. Hương vị bưởi tiến Vua vì thế không chỉ tiếp tục lan xa mà còn có thể trở thành nguồn lực góp phần làm giàu cho người dân trên chính mảnh đất quê mình.