Tranh cãi vì… bò biết bay

Năm 2025, Đàn cá gỗ của đạo diễn trẻ Nguyễn Phạm Thành Đạt từ một phim ngắn tốt nghiệp bỗng trở thành phim ngắn Việt Nam đầu tiên phát hành thương mại cả nước theo hình thức bán vé độc lập như mọi bộ phim thông thường, đánh dấu tiền lệ đáng chú ý về phát hành phim ngắn tại Việt Nam.

Nay anh trở lại màn ảnh với tác phẩm điện ảnh đầu tay Bò sữa bay.

Hiện thực và giả tưởng

Lấy bối cảnh nông trường bò sữa Mộc Châu những năm 1990, Bò sữa bay đưa khán giả trở về giai đoạn đầy biến động bao trùm lên giấc mơ đổi đời nảy sinh giữa thực tại thiếu thốn và những đổi thay của nền kinh tế.

Giữa cao nguyên xanh ngát, Trâu (Nguyễn Hùng thủ vai) - chàng công nhân nghèo phải gánh vác trách nhiệm chăm lo cho mẹ và ba người em trai, đứng trước cơ hội thoát khỏi cảnh túng quẫn khi được Văn (Lãnh Thanh), phó giám đốc nông trường, lôi kéo vào kế hoạch đánh cắp công thức sữa bí mật có khả năng chữa lành vết thương, trẻ hóa và mang lại những công dụng kỳ diệu.

Để thực hiện phi vụ, Trâu tìm cách tiếp cận San (Ngọc Xuân), con gái giám đốc nông trường, đồng thời là người đã sáng chế ra công thức ấy. Thế nhưng, những toan tính ban đầu dần bị xáo trộn khi anh đem lòng yêu cô gái mà mình có nhiệm vụ lừa gạt.

Bằng cách pha trộn chất hài phi lý, hành động và lãng mạn trong một không gian mang đậm màu sắc hoài niệm về thập niên 90, bộ phim xây dựng một thế giới vừa gần gũi vừa khác thường, nơi phép màu có thể khiến những con bò bay lên khỏi mặt đất, nhưng con người vẫn phải vật lộn để thoát khỏi sức nặng của hoàn cảnh và những ràng buộc trong chính cuộc đời mình.

Nhân vật San (đứng giữa) cùng Trâu (bên phải) và ba người anh em ruột. Nguồn: Mounter.

Thay vì tái hiện quá khứ theo lối hiện thực thuần túy, đạo diễn lựa chọn đưa những mất mát, nhọc nhằn và khát vọng đổi đời của người lao động vào một thế giới đầy những điều phi lý, nơi công thức sữa thần kỳ có khả năng trị thương và khiến người uống có thể bay lơ lửng.

Bò sữa bay được cách điệu hóa, chứa đựng một thế giới giả tưởng tách rời với những logic của hiện thực. Đặc biệt hơn, loài bò biết bay dường như là điều quá đỗi bình thường với các nhân vật trong phim. Họ sợ bị bò… rơi trúng đầu hơn là kinh hãi trước khung cảnh cả đàn bò lơ lửng trên trời.

Phong cách làm phim của đạo diễn Thành Đạt phần nào mang hơi hướm Hollywood. Những đoạn hội thoại nhanh và tràn ngập động từ tiếng lóng rất mạnh khiến liên tưởng đến nhân vật liên tục cãi nhau trong phim của Tarantino.

Đạo diễn người Anh Guy Ritchie cũng nổi bật với nhịp kể dồn dập, lối dựng phim nhanh, và chất hài đen đầy châm biếm. Cộng với đó là câu chuyện phi tuyến tính với nhiều tuyến nhân vật đan xen, bị cuốn vào những âm mưu chồng chéo, các tình huống trớ trêu và những cú đảo ngược bất ngờ.

Tranh cãi quyết liệt

Thế nhưng, sự mới mẻ của Bò sữa bay bỗng trở thành chủ đề tranh cãi trên khắp các nền tảng mạng xã hội, đặc biệt là Threads, về nhiều khía cạnh của bộ phim.

Lập luận phổ biến của nhóm khán giả phản ứng với Bò sữa bay là phim khó hiểu, hay nói đúng hơn là không có gì để hiểu!

Đúng là bộ phim vốn có câu chuyện rành mạch, đầy đủ nhân vật chính, phụ và ước mơ cũng như xung đột giữa họ, nhưng do sự hạn chế của khâu kịch bản khiến động cơ sau cùng của các nhân vật trong phim không đủ sâu sắc để thuyết phục khán giả. Họ bị lạc lối trong những tuyến truyện đứt gãy của các nhân vật được xây dựng một chiều khi kết hợp với những yếu tố kỳ ảo, phi lý của hình tượng con bò bay.

Nhân vật trong phim chưa đủ sâu sắc để thuyết phục khán giả tin vào thông điệp tác phẩm.

Nhưng cũng phải nói đó là niềm vui, đúng với bản chất đơn thuần của niềm vui là thứ còn rất thiếu trong nền phim Việt - nơi phim kinh dị và drama tình cảm giật gân vẫn chiếm thế thượng phong.

Tại sao con bò lại bay được? Tôi cho rằng câu hỏi cần thiết hơn ở đây, đó là tại sao ta phải đi tìm ý nghĩa của hình ảnh con bò biết bay trong một bộ phim giả tưởng? Từ lúc bộ phim được công chiếu chính thức tới nay, đã có rất nhiều bình luận chỉ trích “bò bay” là một chi tiết thừa thãi và vô nghĩa vì nó không được giải thích kỹ càng trong phim, hoặc đóng vai trò ẩn dụ cho hình ảnh sâu xa nào đó.

Điều này cho thấy khán giả đại chúng Việt vẫn còn đang bị ám ảnh với việc phân tích dụng ý của đạo diễn và đi tìm ý nghĩa rõ ràng của từng chi tiết trong phim. Có thể việc quá ít phim Việt sử dụng tính phi lý như một yếu tố cốt lõi đã khiến khán giả Việt trở nên bỡ ngỡ khi tiếp cận một thế giới không tuân theo quy tắc thực tế?

Đạo diễn David Lynch - cha đẻ của những tác phẩm điện ảnh siêu thực và phi lý - luôn từ chối giải thích những ý nghĩa ẩn giấu trong các tác phẩm của mình. Ông cho rằng việc phân tích và diễn giải quá mức có thể phá hỏng trải nghiệm thưởng thức nghệ thuật: “Tôi không hiểu tại sao người ta cứ đòi hỏi nghệ thuật phải có ý nghĩa, trong khi họ vẫn chấp nhận một thực tế rằng bản thân cuộc sống đâu phải lúc nào cũng có ý nghĩa”.

Và niềm hy vọng

24 tuổi hẳn là “kỷ lục” về tuổi tác với một đạo diễn điện ảnh như Nguyễn Phạm Thành Đạt, trong khi độ tuổi trung bình của các đạo diễn thường rơi vào tầm 32 đến 40. Nhờ vào sự xuất hiện của các quỹ và cuộc thi điện ảnh quốc tế, cùng với khả năng tiếp cận kiến thức và thiết bị làm phim cũng đã được thu hẹp đáng kể so với thế hệ làm phim đi trước, độ tuổi nhà làm phim Việt nhờ đó càng trẻ hóa.

Đây là tín hiệu đáng mừng cho nền điện ảnh nước nhà khi ta có thể chứng kiến các tác phẩm phim Việt, cả phim ngắn lẫn phim dài, đang được xướng lên tại các LHP quốc tế. Trong năm 2026, phim ngắn Giấc mơ là ốc sên của đạo diễn Nguyễn Thiên Ân (28 tuổi) đánh dấu lần đầu một phim ngắn Việt Nam được lựa chọn vào hạng mục tranh giải Cành cọ Vàng Phim ngắn chính thức tại Cannes.

Hậu trường cảnh Trâu và San bay lửng lơ giữa không trung ở cuối phim.

Phim tài liệu ngắn Em bé đồng bóng, Em bé ngạo nghễ và Em bé đau lòng của nhà làm phim trẻ Nông Nhật Quang đã chu du nhiều LHP lớn trên thế giới và giành Giải đặc biệt của ban giám khảo tại Visions du Réel - một trong những LHP quốc tế danh giá nhất cho thể loại phim tài liệu.

Chính bản thân Bò sữa bay có cơ hội thành hình cũng nhờ vào sự hỗ trợ của các quỹ, chương trình điện ảnh trong nước và quốc tế. Làm ra một bộ phim là cả hành trình dài, yêu cầu nguồn kinh phí lớn.

Dẫu bộ phim có thể chưa được đánh giá cao bởi số đông, nhưng nó vẫn luôn đóng vai trò như niềm hy vọng cho những bạn trẻ ôm mộng điện ảnh ngoài kia rằng một ngày nào đó “đứa con tinh thần” của họ cũng được “bay bổng” trên màn ảnh.

Đạo diễn Nguyễn Phạm Thành Đạt và đoàn diễn viên tại bối cảnh quay phim.