Tranh Đông Hồ - khúc biến tấu ngoài khung giấy điệp

"Xiếc họa Đông Hồ" - khúc biến tấu thú vị

Một trong những điểm nhấn đáng chú ý cho xu hướng đương đại hóa tranh Đông Hồ thời gian gần đây là chương trình nghệ thuật "Xiếc họa Đông Hồ" do Liên đoàn Xiếc Việt Nam phối hợp cùng Trung tâm Bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ tổ chức. Hoạt động này nằm trong dự án "Thức cùng di sản" do các sinh viên năm thứ 2 và thứ 3 của Học viện Ngoại giao vận dụng kiến thức quản trị sự kiện để xây dựng mô hình làm mới di sản bằng tư duy sáng tạo của thế hệ trẻ.

Các nghệ sĩ họa tranh Đông Hồ bằng ngôn ngữ tạo hình chuyển động trên sân khấu xiếc.

Sinh viên Nguyễn Tất Đạt, Trưởng Ban tổ chức dự án "Thức cùng di sản" chia sẻ: "Xiếc họa Đông Hồ" ra đời là một nỗ lực sáng tạo nhằm đưa di sản bước ra khỏi không gian trưng bày tĩnh lặng để những giá trị quen thuộc được kể lại bằng ngôn ngữ mới sinh động hơn, gần gũi hơn và dễ tiếp cận với nhiều bộ phận công chúng khán giả. Nếu xiếc là nghệ thuật của chuyển động, sự dẻo dai và cảm xúc hình thể thì tranh Đông Hồ lại là kết tinh của tư duy tạo hình dân gian, phản ánh khát vọng về cuộc sống hòa hợp, sung túc, nhân văn. Sự gặp gỡ giữa hai loại hình tưởng chừng rất khác biệt này đã tạo nên một trải nghiệm vô cùng độc đáo và thú vị.

Điểm nhấn của "Xiếc họa Đông Hồ" là các vở diễn "Ký ức làng Hồ" và "Chuyện nhà Tí" với những tiết mục biểu diễn giàu tính tạo hình. Các bức tranh Đông Hồ kinh điển được biểu đạt bằng ngôn ngữ xiếc với những kỹ thuật nhào lộn, thăng bằng, tung hứng được lồng ghép khéo léo, giúp nhân cách hóa các nhân vật dân gian, biến sân khấu thành một không gian nghệ thuật sống động, nơi giá trị truyền thống và cảm xúc thẩm mỹ hiện đại giao thoa, hòa quyện.

Trong bối cảnh thị hiếu thẩm mỹ, phương thức tiếp nhận văn hóa và không gian thưởng thức nghệ thuật đang thay đổi sâu sắc, tranh Đông Hồ cũng đứng trước yêu cầu "làm mới". Vì vậy, những thử nghiệm sáng tạo, những khúc biến tấu mới từ tranh Đông Hồ tuy là bước chạm ban đầu song đã và đang góp phần đưa di sản từ không gian trưng bày truyền thống sang các lĩnh vực trải nghiệm văn hóa, sân khấu, giáo dục, nền tảng số để mở ra khả năng kết nối sâu rộng hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ và công chúng quốc tế.

Thưởng thức trọn vẹn vở diễn dài 90 phút trong tâm thế khám phá đầy sự hiếu kỳ, Nguyễn Đương Ninh, một bạn trẻ ở phường Từ Sơn xúc động: "Em vô cùng ngạc nhiên khi thấy tranh Đông Hồ được khai thác bằng ngôn ngữ xiếc mới lạ. Những nhân vật tĩnh lặng bước ra khỏi khung giấy điệp và được thể hiện sống động bằng những động tác đu dây, nhào lộn, tung hứng trên sân khấu xiếc đã khiến tôi bất ngờ và càng thêm trân trọng, yêu mến vẻ đẹp, giá trị của di sản thế giới của quê hương mình".

Dành cả cuộc đời tâm huyết giữ nghề cha ông và được mời tham gia chia sẻ về lịch sử làng tranh, về những kỹ thuật chế tác cùng triết lý tạo hình của ông cha trong khuôn khổ dự án "Xiếc họa Đông Hồ", Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả (tổ dân phố Đông Khê, phường Thuận Thành) không khỏi xúc động và bày tỏ niềm vui, hạnh phúc khi thấy người trẻ trân trọng vốn văn hóa truyền thống. Ông cũng đánh giá cao sáng tạo và tâm huyết của các bạn trẻ trong thực hiện dự án và kể chuyện di sản bằng ngôn ngữ mới.

Cùng với vở diễn trung tâm, "Xiếc họa Đông Hồ" còn mở rộng không gian tiếp cận di sản thông qua chuỗi hoạt động trải nghiệm bên lề như Foto flicker (máy chụp ảnh tự động), ra mắt khung chụp ảnh lấy cảm hứng từ các tác phẩm tranh dân gian Đông Hồ tiêu biểu như "Rước rồng", "Vinh quy bái tổ", "Bịt mắt bắt dê"... đưa hình ảnh tranh Đông Hồ lan tỏa mạnh mẽ trên mạng xã hội và tiếp cận hàng triệu bạn trẻ trong độ tuổi 18 - 25.

"Thần thái" tranh làng Mái trong hơi thở nghệ thuật đương đại

Với những giá trị văn hóa độc đáo và đặc sắc đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của thế giới, tranh dân gian Đông Hồ đã và đang trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo trong nhiều lĩnh vực đời sống như thời trang, hội họa, âm nhạc, trò chơi... Thời gian gần đây, nội dung, họa tiết, tinh thần của tranh làng Mái xuất hiện ngày càng nhiều trên bưu thiếp giấy dó, sổ tay giấy điệp, sản phẩm lưu niệm, áo dài, trang trí nội thất, thiết kế sân khấu...

Các nghệ sĩ họa tranh Đông Hồ trên sân khấu xiếc.

Những dự án hợp tác giữa di sản và các thương hiệu, tiêu biểu như dự án "Đương đại hóa tranh Đông Hồ cùng Highlands Coffee" đã đưa hình ảnh tranh dân gian vào không gian công cộng gần gũi với giới trẻ, mở ra một hình thức tiếp xúc thẩm mỹ tự nhiên, thân thuộc. Một số họa sĩ trẻ cũng chủ động tiếp cận di sản từ góc nhìn sáng tạo cá nhân để vẽ lại tranh Đông Hồ trên chất liệu mới, rồi tích hợp và ứng dụng vào thiết kế túi vải, lịch tay, sổ, bao lì xì, bình phong…

Không chỉ đóng khung trong những khuôn mẫu của bản khắc gỗ hay những thiết kế trang trí, tranh Đông Hồ còn được "vẽ lại" bằng nhiều ngôn ngữ nghệ thuật đương đại khác như: Sáng tạo game, múa ballet, âm nhạc cổ điển... Năm 2023, các nghệ sĩ múa của Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam cũng từng "vẽ" tranh "Hứng dừa", "Đám cưới chuột", "Đánh ghen", "Vinh quy bái tổ"… bằng những vũ điệu uyển chuyển và mềm mại trong vở "Ballet Đông Hồ". Những khúc biến tấu đầy táo bạo ấy đã khẳng định sự đa dạng, nhiều chiều của dòng tranh khắc gỗ Đông Hồ, đồng thời cho thấy, di sản không thể tồn tại bền vững nếu cứ mãi giữ nguyên những sản phẩm quen thuộc, bất biến.

Tranh Đông Hồ được ứng dụng trang trí các sản phẩm đèn ngủ.

Nhìn nhận về việc đương đại hóa tranh dân gian Đông Hồ, Giáo sư, Tiến sĩ Từ Thị Loan, thành viên Hội đồng Di sản quốc gia từng tin tưởng: Dựa trên nền tảng tôn trọng giá trị gốc, việc đương đại hóa tranh Đông Hồ sẽ có ý nghĩa thiết thực đối với bảo tồn và tạo sức sống mới cho di sản trong cuộc sống hôm nay và mai sau. Tranh Đông Hồ với vẻ đẹp mộc mạc, lạc quan, cất giữ ước vọng ngàn đời của người Việt đã, đang và tiếp tục sống cùng thời gian...

Trong bối cảnh thị hiếu thẩm mỹ, phương thức tiếp nhận văn hóa và không gian thưởng thức nghệ thuật đang thay đổi sâu sắc, tranh Đông Hồ cũng đứng trước yêu cầu "làm mới". Vì vậy, những thử nghiệm sáng tạo, những khúc biến tấu mới từ tranh Đông Hồ tuy là bước chạm ban đầu song đã và đang góp phần đưa di sản từ không gian trưng bày truyền thống sang các lĩnh vực trải nghiệm văn hóa, sân khấu, giáo dục, nền tảng số để mở ra khả năng kết nối sâu rộng hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ và công chúng quốc tế.

Bài, ảnh: Thuận Thảo