Trẻ có biểu hiện tự hại, cha mẹ phải làm gì?

Từ những thay đổi âm thầm đến hành vi tự gây tổn thương

Những thương tổn N.D.T tự gây ra ở hai cổ tay (ảnh nhân vật cung cấp).

N.M.A., 16 tuổi, từng là học sinh khá. Nhưng bước vào giai đoạn cuối THCS, em bắt đầu ít nói, muốn ở một mình, mất ngủ và khó tập trung học tập. Có thời điểm, em thường xuyên sử dụng điện thoại khuya, tiếp xúc với nhiều nội dung buồn bã, tiêu cực trên mạng xã hội. Khi cảm xúc bị dồn nén, M.A. bắt đầu có hành vi tự gây tổn thương. Hành vi này lặp lại mỗi khi em căng thẳng.

Lớn hơn, N.D.T, 18 tuổi, ở Đông Anh, cũng từng dần ít trò chuyện với bạn bè, thường xuyên ở trong phòng, mất ngủ và không còn hứng thú với những hoạt động chung. Kết quả học tập giảm sút nhưng gia đình ban đầu chỉ nghĩ em đang chịu áp lực học tập và tâm lý tuổi mới lớn. Chỉ khi nhận thấy những dấu hiệu tổn thương bất thường trên cơ thể con, gia đình mới thực sự chú ý.

Ở góc độ chuyên môn, bác sĩ Vũ Ngọc Úy, Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Hà Nội cho biết, tự hại là hành vi trẻ cố ý làm tổn thương bản thân, như tự cắt, cào, gây bỏng, tự đánh hoặc sử dụng thuốc không đúng cách.

Có trường hợp trẻ tự hại để giải tỏa căng thẳng, buồn bã, do tức giận hoặc cảm giác trống rỗng, không nhằm tự sát. Tuy nhiên, cũng có trường hợp hành vi đi kèm mong muốn kết thúc sự sống.

Theo bác sĩ Vũ Ngọc Úy, không phải mọi trẻ tự hại đều mắc bệnh tâm thần. Tuy nhiên, đây là dấu hiệu cho thấy trẻ đang gặp khó khăn về cảm xúc hoặc hoàn cảnh sống.

Người lớn cần thay đổi cách tiếp cận

Nguyên nhân dẫn đến hành vi tự hại ở tuổi vị thành niên không đến từ một yếu tố. Áp lực học tập, kỳ vọng của cha mẹ, mâu thuẫn gia đình, bị bắt nạt, tự ti ngoại hình hay những vấn đề tình cảm đều có thể trở thành nguồn gây căng thẳng. Mạng xã hội cũng có thể khiến áp lực kéo dài khi trẻ thường xuyên tiếp xúc bình luận tiêu cực, tranh cãi hoặc nội dung không lành mạnh.

Theo cô Nguyễn Thị Thúy, giáo viên chủ nhiệm lớp 12D6, Trường THPT Quang Minh (xã Quang Minh, Hà Nội), những thay đổi về học tập và sinh hoạt thường là dấu hiệu đầu tiên người lớn có thể nhận thấy.

Điều quan trọng trước tiên nằm ở cách gia đình phản ứng khi phát hiện con tự gây tổn thương. Những vết thương không rõ nguyên nhân, việc trẻ thường che kín tay, chân, cất giữ vật sắc nhọn, hay ở một mình, cùng những thay đổi rõ về cảm xúc, giấc ngủ, ăn uống hoặc học tập... đều cần được cha mẹ lưu ý. Trẻ nên được chuyên gia tâm lý, bác sĩ hoặc cơ sở chuyên khoa đánh giá và hỗ trợ phù hợp khi hành vi tự hại lặp lại, mức độ ngày càng nặng.

Theo TS. Lê Minh, giảng viên ngành Tâm lý học, Khoa Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội, phụ huynh cần thay đổi cách tiếp cận, từ việc tập trung vào “con đã làm gì” sang tìm hiểu “điều gì đang xảy ra với con”.

“Thay vì hỏi tại sao con lại làm như vậy, bố mẹ có thể nhìn lại xem thời gian gần đây con có thay đổi gì không, có chuyện gì xảy ra ở trường, trong các mối quan hệ hay trong gia đình không. Khi nói chuyện, cha mẹ hỏi để hiểu chứ không phải để tìm lỗi của con”, TS. Lê Minh nhấn mạnh.

Bên cạnh việc lắng nghe, bác sĩ Vũ Ngọc Úy lưu ý, cha mẹ cần trực tiếp tìm hiểu mức độ nguy hiểm khi phát hiện trẻ tự hại. Có thể hỏi trẻ: “Con làm như vậy để giảm bớt cảm giác khó chịu hay con đã từng muốn kết thúc sự sống của mình?”; “Hiện giờ con có còn muốn làm hại mình không?” hoặc “Con đã nghĩ đến cách thực hiện chưa?”.

Theo bác sĩ, việc hỏi trực tiếp với thái độ quan tâm không làm tăng nguy cơ mà giúp phát hiện sớm mức độ nguy hiểm. Sau khi trẻ mở lòng, người lớn không nên xem nhẹ vấn đề hoặc đưa ra lời khuyên chung chung. Cha mẹ cần cùng trẻ xác định nguồn áp lực, tìm cách ứng phó an toàn hơn và đồng hành. Nhà trường cũng cần quan tâm đến những thay đổi bất thường của học sinh và phối hợp với phụ huynh khi cần thiết.