Triết lý giáo dục thời đại số: Giữ gìn giá trị con người

Sinh viên tham quan sản phẩm robot hình người trình diễn tại TPHCM. Ảnh: Hà An

Nỗi sợ của người trẻ

Những năm gần đây, công nghệ số và AI ngày càng hiện diện rõ nét trong đời sống, tạo ra những thay đổi sâu sắc trong cách con người học tập, làm việc và tương tác xã hội. Tuy nhiên, song hành với tốc độ phát triển nhanh chóng ấy là một nghịch lý đáng suy ngẫm: càng nhiều công cụ thông minh ra đời, một bộ phận bạn trẻ lại càng cảm thấy lo lắng, hụt hơi và sợ bị bỏ lại phía sau.

Trong nhiều buổi tư vấn hướng nghiệp gần đây tại Đồng Nai, TPHCM và Đắk Lắk, không ít học sinh lớp 11-12 bày tỏ nỗi băn khoăn: “Liệu đến khi em ra trường, nghề này còn tồn tại không?”; hay “AI viết nhanh hơn, vẽ nhanh hơn, làm báo cáo nhanh hơn, vậy chúng em còn cơ hội không?”.

Những lo lắng ấy không phải là không có cơ sở. Báo cáo năm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo, 44% kỹ năng nghề nghiệp hiện nay sẽ thay đổi trong vòng 5 năm tới. Nhiều nghề có thể biến mất, đồng thời nhiều nghề mới cũng sẽ xuất hiện.

Kết quả khảo sát của nhóm nghiên cứu Trường Đại học Bình Dương với 300 học sinh lớp 12 trong năm học 2024 - 2025 cho thấy, 72% lo sợ chọn sai ngành vì “công nghệ thay đổi quá nhanh”; 64% cho rằng AI khiến cạnh tranh việc làm trở nên khốc liệt hơn; 57% lo ngại bản thân không đủ khác biệt để tồn tại trong môi trường mới. Những con số này cũng tương đồng với khảo sát của Nielsen Việt Nam năm 2024, khi gần 70% người trẻ thừa nhận cảm thấy áp lực vì sợ tụt hậu so với bạn bè cùng trang lứa.

Trong một buổi tọa đàm tại Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp & Giáo dục thường xuyên Dầu Tiếng (TPHCM), một nam học sinh thẳng thắn chia sẻ: bản thân không sợ việc học khó, mà lo “học xong rồi… AI làm hết”. Đặc biệt với những ngành như kế toán, báo chí, thiết kế, em cho rằng AI đã có thể đảm nhiệm nhiều phần việc. Tâm lý này đang ngày càng lan rộng, tạo nên một thế hệ trẻ mang nỗi lo âu về tương lai, sợ bị thay thế ngay cả khi chưa kịp bước chân vào giảng đường đại học.

Với sinh viên đại học, nỗi lo ấy còn hiện hữu và cụ thể hơn. Khảo sát năm 2025 của một trường đại học tại TPHCM cho thấy, 40% sinh viên lo ngại không tìm được việc làm đúng ngành; 35% sợ công việc sẽ bị robot thay thế một phần hoặc hoàn toàn; 25% cảm thấy “không đủ giỏi” khi so sánh bản thân với hình mẫu người trẻ thành công trên mạng xã hội.

Nhiều sinh viên thừa nhận đang sử dụng AI để hỗ trợ viết bài, phân tích dữ liệu. Tuy nhiên, khi chứng kiến AI làm việc ngày càng nhanh và hiệu quả, không ít người bắt đầu đặt câu hỏi về giá trị của chính mình. Đây được xem là những “báo động mềm”, cho thấy sinh viên đang thiếu những năng lực cốt lõi, đặc biệt là bản lĩnh thích ứng và khả năng định vị bản thân trong bối cảnh công nghệ biến đổi nhanh chóng.

Ảnh minh họa INT.

Năng lực nào AI không thể thay thế?

Nhiều chuyên gia cho rằng, AI có lợi thế về tốc độ và khả năng xử lý dữ liệu, nhưng lại hạn chế ở những phương diện mang tính con người như sự thấu cảm, trực giác, bản lĩnh, đạo đức và sáng tạo độc đáo - những năng lực tiềm tàng mà mỗi cá nhân đều có. Tại tọa đàm “Tương lai việc làm Việt Nam 2030”, lãnh đạo một doanh nghiệp công nghệ thẳng thắn chia sẻ: “Chúng tôi không lo thiếu người biết sử dụng AI, mà lo thiếu những người có tư duy và nhân cách để sử dụng AI một cách đúng đắn”.

Với doanh nghiệp, các năng lực “phi công nghệ” ngày càng trở nên giá trị. Đó là khả năng giao tiếp, truyền cảm hứng, hợp tác trong môi trường đa văn hóa; là tư duy sáng tạo – điều mà dữ liệu và thuật toán không thể mô phỏng trọn vẹn; và là đạo đức nghề nghiệp, nền tảng để công nghệ được sử dụng một cách có trách nhiệm. Đây cũng chính là lĩnh vực mà giáo dục đại học cần tham gia mạnh mẽ hơn.

Trong bối cảnh AI hiện diện ở hầu hết các lĩnh vực, vai trò của giảng viên đại học cũng đang thay đổi. Người thầy không còn chỉ là “bộ nhớ biết nói” hay người truyền đạt tri thức đơn thuần. Khi sinh viên có thể tìm kiếm câu trả lời từ AI bất cứ lúc nào, điều họ cần ở giảng viên là những giá trị nhân văn, tư duy phản biện và định hướng phát triển mà máy móc không thể thay thế.

Trước hết, giảng viên cần trở thành người dẫn đường. Không chỉ cung cấp kiến thức, người thầy còn giúp sinh viên biết cách học, biết đặt câu hỏi đúng, hiểu bản chất vấn đề và có khả năng chọn lọc thông tin trong môi trường số nhiều nhiễu động. Một giảng viên giỏi không nhất thiết phải có sẵn mọi câu trả lời, nhưng cần biết khơi dậy khát vọng tìm tòi trong sinh viên. Đồng thời, giảng viên giữ vai trò gìn giữ “kỷ luật trí tuệ”, rèn luyện cho người học sự kiên nhẫn trong tư duy, năng lực phản biện, phân tích bằng chứng và tôn trọng quy trình suy nghĩ - những phẩm chất dễ bị mai một trước tốc độ của AI.

Giảng viên còn là người kiến tạo trải nghiệm học tập cho sinh viên, thông qua việc đưa các em tham gia vào những dự án thực tiễn, tình huống nghề nghiệp cụ thể, hợp tác với doanh nghiệp và cùng phân tích vấn đề. Cách tiếp cận này giúp sinh viên được “nhập vai”, chủ động khám phá, thay vì chỉ thụ động nghe giảng trên lớp.

Để không bị tụt lại trước làn sóng công nghệ, giáo dục đại học cần có những đổi mới căn bản, từ tư duy đào tạo đến phương pháp giảng dạy. Trước hết, các trường cần xác định AI là công cụ hỗ trợ quá trình học tập, không phải “người học thay”.

Giảng viên có trách nhiệm hướng dẫn sinh viên sử dụng AI đúng mục đích, lồng ghép vào bài tập một cách có kiểm soát, đồng thời yêu cầu phân tích, phản biện sâu nhằm bảo đảm tư duy độc lập không bị mai một. Phương pháp dạy học cần chuyển từ “truyền đạt” sang “khơi mở”, trong đó các hoạt động làm việc nhóm, thảo luận, phản biện và dự án thực tiễn trở thành nội dung thường xuyên, giúp sinh viên hình thành năng lực giải quyết vấn đề và tư duy sáng tạo.

Bên cạnh đó, việc xây dựng một môi trường học tập giàu cảm hứng là yêu cầu không thể thiếu. Trường đại học cần khuyến khích sinh viên thử nghiệm, chấp nhận sai lầm, coi trọng nỗ lực cá nhân và tạo điều kiện kết nối với doanh nghiệp ngay từ năm học đầu tiên, để người học sớm nhận thấy ý nghĩa thực tiễn của tri thức.

Hà An