Triết lý trường cửu trong sử thi Ramayana

Siêu bom tấn của điện ảnh Ấn Độ Ramayana: Khởi nguồn một huyền thoại ra mắt đầu tháng 11 đang kéo công chúng tìm hiểu về một thiên sử thi ra đời cách đây hơn 2000 năm.

Sử thi Ramayana kể về hành trình bị lưu đày 14 năm của hoàng tử Rama thuộc vương quốc Ayodhya. Cùng vợ Sita và em trai Lakshmana, Rama bước vào cuộc sống nơi rừng sâu...

Đằng sau câu chuyện về cuộc chiến giữa thiện và ác là những vấn đề về bổn phận, lòng trung thành, quyền lực và sự hy sinh của con người. Được cho là của thi sĩ Valmiki, Ramayana là một trong hai sử thi lớn của văn học Ấn Độ (cùng Mahabharata). Quá trình hình thành và phát triển của văn bản này kéo dài qua nhiều thế kỷ để rồi tạo nên một di sản có ảnh hưởng sâu rộng trong nhiều nền văn hóa trên thế giới.

Hoàng tử Rama: Từ người thừa kế ngai vàng đến kẻ bị lưu đày

Ramayana là một trong hai bộ sử thi lớn của Ấn Độ, bên cạnh Mahabharata. Tác phẩm được cho là do thi sĩ Valmiki sáng tác. Sử thi kể về cuộc đời hoàng tử Rama, 14 năm anh bị lưu đày, cuộc chiến giải cứu người vợ Sita của hoàng tử và quá trình trở về giành lại vương quốc.

Câu chuyện bắt đầu tại vương quốc Ayodhya, nơi vua Dasharatha trị vì. Rama, con trưởng của nhà vua, được xem là người kế vị xứng đáng nhờ tài năng, phẩm chất và lòng nhân hậu. Nhà vua dự định truyền ngôi cho con trai nhưng kế hoạch thay đổi khi hoàng hậu Kaikeyi nhắc lại hai lời hứa mà Dasharatha từng dành cho bà. Kaikeyi yêu cầu nhà vua trao ngai vàng cho con trai mình là Bharata và buộc Rama rời cung điện, sống lưu đày trong rừng 14 năm.

Lễ cưới của bốn người con trai của Dasharatha với bốn người con gái của Siradhvaja Janaka và Kushadhvaja. Ảnh: Bảo tàng Quốc gia Ấn Độ.

Để giúp vua cha giữ gìn lời hứa với mẹ kế, Rama chấp nhận rời bỏ vương quốc. Vợ chàng là Sita và em trai Lakshmana quyết định đi theo. Ba người bắt đầu cuộc sống giữa rừng sâu, xa cách cung vàng, điện ngọc.

Trong khi đó, dù được trao ngai vàng, Bharata không chấp nhận chiếm lấy vị trí của anh trai. Chàng đặt đôi dép của Rama lên ngai vàng và thay anh cai quản vương quốc trong thời gian lưu đày như một Nhiếp chính vương.

Biến cố lớn xảy ra khi Rama, Sita và Lakshmana sống tại khu rừng Dandaka. Quỷ vương Ravana, người cai trị vương quốc Lanka, nghe tin về nàng Sita và nảy sinh ý định chiếm đoạt.

Quỷ vương Ravana sai ác quỷ Maricha hóa thành con hươu vàng để dụ Rama rời khỏi nơi ở. Khi thấy con hươu, Sita yêu cầu Rama đuổi theo con vật, Lakshmana cũng bị lừa để rời đi sau đó. Lợi dụng lúc hai anh em hoàng tử vắng mặt, Ravana cải trang thành đạo sĩ, tiếp cận rồi bắt Sita đưa về Lanka.

Rama rời Ayodhya để chịu cảnh lưu đày 14 năm. Ảnh: British Library.

Trên đường truy đuổi Ravana, Rama gặp vua kền kền Jatayu, nhân vật đã cố gắng ngăn cản kẻ bắt cóc Sita để rồi bị trọng thương. Trước khi qua đời, Jatayu kịp cho Rama biết hướng Ravana đưa nàng đi.

Tiếp tục hành trình, Rama và Lakshmana gặp Hanuman, vị tướng khỉ trung thành, cùng Sugriva, người đang tranh giành quyền lực với anh trai là Vali. Rama giúp Sugriva giành lại vương quốc Kishkindha với điều kiện Sugriva sẽ huy động đội quân khỉ giúp chàng tìm kiếm Sita.

Hanuman là một trong những nhân vật quan trọng nhất trên hành trình giải cứu nàng Sita. Với khả năng biến hóa và sức mạnh phi thường, chàng khỉ vượt biển đến Lanka, tìm thấy Sita đang bị giam giữ trong khu vườn Ashoka. Hanuman trao cho nàng chiếc nhẫn của Rama để chứng minh mình là sứ giả rồi động viên Sita kiên nhẫn chờ ngày được giải cứu. Trước khi rời Lanka, Hanuman bị bắt và bị kẻ thù đốt cháy đuôi. Chàng dùng ngọn lửa ấy thiêu cháy một phần thành phố rồi trở về báo tin cho Rama.

Sau khi biết nơi giam giữ Sita, Rama cùng Lakshmana và đội quân của Sugriva tiến đến Lanka. Cây cầu bắc qua biển được xây dựng với sự trợ giúp của đội quân khỉ, mở đường cho cuộc tiến công vào vương quốc của Ravana. Trận chiến kéo dài với nhiều cuộc giao tranh giữa hai bên. Ravana lần lượt mất đi những tướng lĩnh và người thân. Cuối cùng, Rama tiêu diệt quỷ vương Ravana, giải cứu Sita và chấm dứt cuộc chiến.

Sau 14 năm lưu đày, Rama, Sita và Lakshmana trở về vương quốc Ayodhya. Rama lên ngôi vua, mở ra thời kỳ trị vì được xem là hình mẫu của một vương quốc thịnh trị, thường được gọi là Rama Rajya.

Bức tranh mô tả trận chiến của Rama với quỷ vương Ravana để giải cứu vợ là nàng Sita. Ảnh: British Library.

Tuy nhiên, câu chuyện trong Uttara Kanda, phần thứ bảy của sử thi, tiếp tục kể về những biến cố sau khi Rama lên ngôi. Khi đó, thần dân có lời dị nghị về nàng Sita. Họ cho rằng nàng không còn trinh tiết khi bị bắt cóc quá lâu.

Trước tình cảnh đó, Rama quyết định đưa nàng rời khỏi cung điện. Sita đến sống tại đạo viện của Valmiki và sinh hai con trai là Lava, Kusha. Hai người con lớn lên, học thuộc câu chuyện về cuộc đời Rama và sau đó gặp lại cha. Phần kết kể cái chết của Sita và khép lại câu chuyện về cuộc đời nhiều biến cố của hai nhân vật.

Triết lý về đạo đức con người

Trong lời nói đầu viết tại Mysore năm 1971 cho bản kể lại Ramayana bằng văn xuôi, nhà văn Ấn Độ R.K. Narayan gọi tác phẩm là một cuốn sách mang tính "triết lý trường cửu". Bản dịch của tác phẩm này đã được Nhà xuất bản Đà Nẵng ra mắt tại Việt Nam.

Theo Narayan, Ramayana được người dân Ấn Độ đón nhận với nhiều mức độ gắn bó khác nhau. Có người xem đây là một kiệt tác văn học, có người tiếp cận tác phẩm như một văn bản mang ý nghĩa thiêng liêng. Ông cho rằng những bài học về hành động và hệ quả trong sử thi có thể được vận dụng ở nhiều thời đại, hoàn cảnh sống.

Thần khỉ trắng Hanuman đang giao chiến với vị tướng quỷ Kumbhakarna - nội dung từ một phiên bản khác của Sử thi Ramayana ở Thái Lan. Ảnh: travel0journey.

Nhân vật Rama được xây dựng như hình mẫu của người luôn đặt bổn phận lên trên lợi ích cá nhân. Khi chấp nhận rời bỏ ngai vàng để thực hiện lời hứa của vua cha, Rama thể hiện sự tuân thủ dharma - một khái niệm quan trọng trong tư tưởng Ấn Độ, chỉ những bổn phận, đạo lý và trật tự đúng đắn trong vũ trụ.

Ở phía đối lập, Ravana là vị vua sở hữu quyền lực lớn nhưng cuối cùng thất bại vì những hành động trái với chuẩn mực đạo đức. Cuộc đối đầu giữa Rama và Ravana vì thế chuyển tải quan niệm về giới hạn của quyền lực và cái giá phải trả khi con người hành động bất chính.

Số phận Sita cũng khiến Ramayana tiếp tục được đọc lại dưới góc nhìn hiện đại. Những thử thách nàng phải trải qua đặt ra câu hỏi về vị trí của phụ nữ, chuẩn mực trinh tiết và sự bất bình đẳng trong các quan niệm đạo đức truyền thống. Sức sống của Ramayana nằm ở khả năng gợi mở những cách hiểu khác nhau. Mỗi thời đại có thể tìm thấy trong tác phẩm những vấn đề gần gũi với đời sống của mình.