Trời lạnh cực đoan gây tử vong chỉ kém nắng nóng 0,1%

Người dân TP.HCM phải mặc áo ấm, quàng khăn khi ra đường vào sáng sớm 9/1 do thời tiết lạnh buốt, nhiệt độ chỉ 17 độ C. Ảnh: Duy Hiệu.

Một nghiên cứu được Tổ chức Lao động Toàn cầu (Global Labor Organization - GLO) công bố vào năm 2022 cho thấy các đợt lạnh kéo dài có thể gây tử vong với mức độ gần tương đương nắng nóng cực đoan.

Tại Việt Nam, mỗi ngày trong đợt lạnh từ 3 ngày trở lên làm tăng tỷ lệ tử vong hàng tháng thêm 0,6%, chỉ thấp hơn 0,1% so với tác động của nắng nóng. Thậm chí, trong giai đoạn 2003-2017, số ca tử vong do thời tiết lạnh còn vượt cả trời nóng, chiếm 53% tổng số tử vong do nhiệt độ cực đoan.

Nghiên cứu “Biến đổi khí hậu, đợt rét, đợt nóng và tỷ lệ tử vong: Bằng chứng từ một quốc gia thu nhập trung bình thấp" và Hướng dẫn của WHO về nhà ở và sức khỏe nhấn mạnh sự cần thiết của các biện pháp thích nghi, giảm thiểu thiệt hại sức khỏe và kinh tế do khí hậu cực đoan.

Sóng lạnh - Sóng nhiệt

Không gây cảm giác ngột ngạt như nắng nóng, các đợt rét đậm kéo dài vẫn âm thầm làm tăng tỷ lệ tử vong, đặc biệt ở nhóm người cao tuổi. Dù thường bị xem là “ít nguy hiểm hơn” so với các đợt nóng cực đoan, thực tế cho thấy tác động của khí hậu lạnh lên sức khỏe không hề nhỏ, nhất là trong những giai đoạn rét kéo dài nhiều ngày liên tiếp.

Theo nghiên cứu do ba nhà khoa học Việt Nam công bố dưới dạng báo cáo của Tổ chức Lao động Toàn cầu, mỗi ngày trong một đợt rét (kéo dài từ 3 ngày trở lên) có thể làm tăng tỷ lệ tử vong hàng tháng thêm 0,6%. Đáng chú ý, nếu đợt rét kéo dài từ 9 ngày trở lên, tỷ lệ tử vong có thể tăng vọt đến 6,5%. Đây là một con số đáng lo ngại, nhất là tại những địa phương thiếu hệ thống sưởi hoặc chăm sóc y tế mùa đông.

So với nắng nóng, những đợt rét dường như ít “ồn ào” hơn nhưng không kém phần nguy hiểm. Nghiên cứu chỉ ra rằng sóng lạnh (extreme cold wave) gây tử vong chỉ kém sóng nhiệt cực đoan (extreme heat wave) 0,1% trong cùng điều kiện kéo dài. Trong khi đợt nóng trên 9 ngày làm tăng tử vong đến 13,5% thì đợt rét dài cũng đã đạt mức 6,5%. Sự khác biệt là các đợt lạnh có xu hướng xảy ra thường xuyên hơn.

Đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ những đợt sóng lạnh - sóng nhiệt cực đoan là người cao tuổi. Ảnh: Hoàng Việt.

Phân tích số liệu tử vong từ năm 2003 đến 2017 cho thấy, các đợt rét chiếm 53% tổng số ca tử vong do thời tiết cực đoan, vượt cả các đợt nóng (47%). Điều này trái với trực giác của nhiều người, vốn thường xem nắng nóng là mối đe dọa chính trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là người cao tuổi, đặc biệt những người từ 80 tuổi trở lên. Với nhóm dân số này, khả năng tự điều chỉnh nhiệt độ cơ thể và sức đề kháng với các bệnh tim mạch, hô hấp đều đã suy giảm. Ngược lại, người dưới 40 tuổi gần như không ghi nhận sự gia tăng tỷ lệ tử vong trong những đợt rét, theo kết quả của nhóm tác giả.

Một phần lý do khiến trời lạnh gây nguy hiểm là chúng thường diễn ra âm thầm, không đi kèm cảnh báo hoặc phản ứng y tế nhanh chóng. Nhiều gia đình, đặc biệt ở vùng nông thôn hoặc miền núi, vẫn chưa có đủ điều kiện giữ ấm hợp lý. Khoảng nhiệt độ từ 15 độ đến 30 độ C được WHO xác định là mức an toàn với sức khỏe. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiệt độ ban đêm tại nhiều địa phương vùng cao thường xuyên xuống thấp hơn mức này trong mùa đông.

Kỷ nguyên thời tiết cực đoan

Theo sách Thảm họa khí hậu của Bill Gates, chỉ một vài độ tăng thêm về nhiệt độ toàn cầu cũng có thể dẫn đến hàng loạt thảm họa từ hạn hán, bão lớn, lũ quét cho đến dịch bệnh và thiệt hại mùa màng. Gates nhấn mạnh đây không còn là viễn cảnh xa vời mà đã trở thành “bình thường mới” của khí hậu.

Những cảnh báo này giờ đây đang được kiểm chứng bằng dữ liệu thực tế tại Việt Nam, một trong những quốc gia được dự báo chịu tác động nặng nề từ biến đổi khí hậu.

Hiện tại, các đợt rét đậm từng được coi là mối đe dọa chính trong mùa đông. Tuy nhiên, trong vài thập kỷ tới, hiện tượng này sẽ dần ít xuất hiện, nhường chỗ cho một rủi ro khác nghiêm trọng hơn mang tên nắng nóng kéo dài. Cũng trong nghiên cứu được GLO công bố, các tác giả dự đoán số ngày có sóng lạnh tại Việt Nam sẽ gần như biến mất vào những năm 2050 trong khi sóng nhiệt tăng mạnh và đạt đỉnh vào khoảng 2060.

Sách Thảm họa khí hậu của Bill Gates cho rằng hàng loạt thảm họa từ hạn hán, bão lớn, lũ quét, trời lạnh - trời nóng cực đoan... có thể xảy đến do biến đổi khí hậu. Ảnh: Omega+.

Xu hướng này được xây dựng từ các kịch bản biến đổi khí hậu toàn cầu với giả định khác nhau về lượng khí thải nhà kính. Trong cả ba kịch bản chính, tần suất các đợt lạnh đều giảm nhanh, thậm chí về gần 0 trong vòng 25 năm tới. Ngược lại, các đợt nắng nóng kéo dài sẽ trở nên phổ biến hơn, không chỉ về số ngày mà còn về cường độ nhiệt.

Trong tương lai, cái nóng không chỉ đến nhiều hơn mà còn khó chịu hơn, bởi hiện tượng biến đổi khí hậu sẽ đi kèm với độ ẩm cao, mưa cực đoan hoặc hạn hán cục bộ. Điều này làm tăng gánh nặng lên hệ hô hấp, tim mạch, và hệ thống y tế vốn đã chịu áp lực. Trong một kịch bản biến đổi khí hậu, Việt Nam được dự báo sẽ trải qua hàng chục ngày nắng nóng cực đoan mỗi năm vào giữa thế kỷ 21.

Trái ngược với sóng lạnh, các biện pháp thích ứng hiện tại như điều hòa không khí hay chi tiêu y tế công dường như không làm giảm đáng kể tác động tử vong của sóng nhiệt, theo kết quả phân tích của nhóm tác giả. Điều này cho thấy Việt Nam cần tìm kiếm các chiến lược phòng vệ khác hiệu quả hơn trong tương lai, từ cải tạo hạ tầng đô thị đến nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ sức khỏe trong mùa nắng nóng.

Sóng nhiệt trong tương lai không còn là nguy cơ xa vời, mà là hiện thực có thể tính toán. Với hơn 34.000 ca tử vong liên quan đến sóng nhiệt trong giai đoạn 2003-2017 và xu hướng gia tăng đáng kể trong những thập kỷ tới, các nhà nghiên cứu khuyến nghị chính quyền cần hoạch định chính sách càng sớm càng tốt. Theo họ, việc đầu tư vào hệ thống cảnh báo sớm, xây dựng không gian xanh, cải tạo nhà ở và hỗ trợ người cao tuổi thích nghi với nắng nóng sẽ là những bước đi không thể trì hoãn.

Đức An