Trung Quốc chuẩn bị xây trạm nghiên cứu thứ sáu tại Nam Cực

Chim cánh cụt trên đảo Petermann, Nam Cực. Ảnh: THX/TTXVN

Theo truyền thông Australia, động thái mới của Trung Quốc khiến giới chuyên gia và chính trị lo ngại.

Liệu những lo ngại đó có cơ sở hay không còn tùy thuộc vào quan điểm của từng bên. Trung Quốc khẳng định căn cứ mới dự kiến được xây dựng vào năm tới sẽ phục vụ công tác nghiên cứu về biến đổi khí hậu, các dải băng và hệ sinh thái biển. Hơn nữa, Trung Quốc không phải là quốc gia duy nhất có sự hiện diện đáng kể tại đây. Mỹ hiện vận hành ba căn cứ hoạt động quanh năm. Australia cũng có số lượng căn cứ tương tự, trong khi Nga sở hữu 5 trạm hoạt động suốt năm. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng điều quan trọng nhất không nằm ở bản thân các trạm nghiên cứu này.

Điều đáng quan tâm hơn là dự án này có thể cho thấy ảnh hưởng của Trung Quốc đang ngày càng gia tăng trong các thể chế quản trị Nam Cực.

Ông Jiliang Chen tại Viện Nghiên cứu Biển và Nam Cực thuộc Đại học Tasmania (Australia), cho rằng việc xây dựng trạm nghiên cứu mới chủ yếu nhằm khẳng định vị thế.

Trạm mới của Trung Quốc được triển khai theo các quy trình đánh giá tác động môi trường của Hệ thống Hiệp ước Nam Cực. Theo Hiệp ước Nam Cực, các quốc gia thành viên không có quyền phủ quyết đề xuất xây dựng trạm mới. Hiệp ước này ban đầu được 12 quốc gia ký kết vào năm 1959, với mục tiêu đảm bảo khu vực này chỉ được sử dụng cho các mục đích hòa bình và bảo vệ môi trường.

Ông Jiliang Chen đánh giá việc tăng cường hiện diện thực tế sẽ giúp củng cố vai trò của Trung Quốc trong các quyết định liên quan đến Nam Cực trong tương lai.

Vấn đề phức tạp là các thiết bị như hệ thống vệ tinh, phần cứng viễn thông, máy bay và thiết bị bay không người lái vốn phục vụ nghiên cứu dân sự nhưng lại có thể dễ dàng được chuyển đổi sang mục đích quân sự. Chính khả năng lưỡng dụng này khiến ông Jiliang Chen tin rằng công tác thanh sát và sự minh bạch là những yếu tố quan trọng nhất.

Các chuyên gia khác lại tỏ ra hoài nghi hơn. Bà Elizabeth Buchanan tại Viện Chính sách Chiến lược Australia đề cập đến các trạm mặt đất phục vụ vệ tinh hiện có của Trung Quốc cũng như chính sách "Quân dân dung hợp" của nước này. Đây là chính sách tạo điều kiện để các công ty dân sự phát triển hoặc cung cấp công nghệ phục vụ mục đích quân sự.

Điều khiến bà Elizabeth Buchanan lo ngại hơn là việc Trung Quốc mở rộng mạng lưới các trạm nghiên cứu tại Nam Cực về lâu dài có thể tạo điều kiện để Bắc Kinh hoạt động trên khắp châu lục này mà không cần phụ thuộc vào các quốc gia khác.

Tuy nhiên, một số ý kiến cho rằng vấn đề này đang bị thổi phồng. Hiệp ước Nam Cực cấm thiết lập căn cứ quân sự, triển khai vũ khí và đưa ra các yêu sách lãnh thổ mới, nhưng lại cho phép sự hiện diện của nhân sự và trang thiết bị quân sự phục vụ các mục đích hòa bình.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao và Thương mại Australia tuyên bố: " Australia kỳ vọng tất cả các bên sẽ tuân thủ quy định của Hiệp ước Nam Cực cũng như Nghị định thư về Bảo vệ Môi trường của hiệp ước này". Đại sứ quán Trung Quốc tại Canberra trong khi đó khẳng định với truyền thông Australia rằng họ "hoàn toàn cam kết đảm bảo các hoạt động của mình trong khu vực tuân thủ nghiêm ngặt Hệ thống Hiệp ước Nam Cực".

Ông Tony Press, cựu lãnh đạo Cơ quan Nam Cực Australia, cho rằng những lo ngại về hoạt động khai khoáng và quân sự đã bị thổi phồng. Ông viện dẫn chi phí cao cũng như những khó khăn trong việc vận chuyển nhân sự và thiết bị đến môi trường khắc nghiệt như vậy.

Ông Press lưu ý rằng, khác với trạm Quinling hoạt động quanh năm của Trung Quốc, trạm mới chỉ vận hành vào mùa Hè, do đó khó có thể coi đây là tiền đồn mang tính chiến lược. Thay vào đó, theo ông, Trung Quốc đang đưa ra tuyên bố mang tính địa chính trị. "Rõ ràng Trung Quốc đang thực hiện nước đi chiến lược quen thuộc là đảm bảo sự hiện diện của các trạm quanh Nam Cực để khẳng định rõ ràng rằng Bắc Kinh là một bên đóng vai trò lớn và có lợi ích tại mọi khu vực của châu lục này", ông nhận định.

Chim cánh cụt trên đảo Petermann, Nam Cực. Ảnh: THX/TTXVN

Các nhà phân tích đánh giá Trung Quốc đang tìm cách gia tăng ảnh hưởng mà không vi phạm các quy tắc. Trung Quốc gia nhập Hiệp ước Nam Cực muộn hơn các quốc gia khác, vào năm 1983. "Trung Quốc luôn lo ngại về vấn đề tài nguyên thiên nhiên và có lẽ cũng khao khát hơn về tăng trưởng kinh tế", ông Jiliang Chen nhận định. Theo ông, điều này thể hiện rõ nhất trong lĩnh vực đánh bắt cá.

Trong khi đó, bà Buchanan chỉ ra sự phát triển trên quy mô lớn hơn của đội tàu đánh cá cũng như đội tàu phá băng do Trung Quốc tự đóng, coi đây là một phần trong chiến lược "Con đường Tơ lụa trên Băng" của nước này.

Bà Buchanan nhấn mạnh: “Chúng ta cần một chiến lược hai hướng: tiếp tục đặt niềm tin nhất định vào việc các bên tuân thủ hiệp ước, đồng thời xây dựng biện pháp răn đe mạnh mẽ hoặc phương án B để kiềm chế tham vọng mở rộng của Trung Quốc ở Nam Cực”.