Trung Quốc siết AI mô phỏng người đã mất

Từ một thị trường ngách phục vụ nhu cầu tưởng nhớ người thân, công nghệ AI mô phỏng người đã mất từng phát triển nhanh tại Trung Quốc. Các startup cung cấp dịch vụ có thể tái tạo khuôn mặt, giọng nói và cách giao tiếp của một người dựa trên dữ liệu hình ảnh, âm thanh và câu chuyện do gia đình cung cấp. Một số dịch vụ thậm chí cho phép người dùng trò chuyện liên tục với “phiên bản số” của người đã qua đời. Tuy nhiên, khi AI ngày càng tạo cảm giác giống một con người thật, ranh giới giữa công cụ tưởng niệm và một mối quan hệ cảm xúc mới trở nên khó xác định.

AI có thể tái tạo hình ảnh, giọng nói và phong cách giao tiếp để tạo ra phiên bản kỹ thuật số của một người đã mất.

Mô hình kinh doanh này từng thu hút sự quan tâm đáng kể. Một số công ty tại Trung Quốc cung cấp avatar kỹ thuật số hoặc chatbot được cá nhân hóa với nhiều mức giá, từ dịch vụ avatar cơ bản đến hệ thống có khả năng duy trì hội thoại phức tạp. Công nghệ cũng bắt đầu xuất hiện trong ngành tang lễ và các dịch vụ tưởng niệm. Với những người đang trải qua mất mát, AI có thể mang lại cảm giác được tiếp tục trò chuyện với người thân. Nhưng mặt khác, các chuyên gia cảnh báo việc liên tục tương tác với một bản sao kỹ thuật số có thể khiến quá trình thích nghi với sự mất mát trở nên phức tạp hơn, đặc biệt khi hệ thống ngày càng mô phỏng chính xác giọng nói và cách phản hồi của người đã mất.

Bước ngoặt đến ngày 15/7/2026, khi Trung Quốc chính thức áp dụng Biện pháp tạm thời quản lý dịch vụ tương tác AI nhân hóa. Quy định do Cơ quan Quản lý Không gian mạng Trung Quốc cùng bốn cơ quan khác ban hành, áp dụng với những dịch vụ AI mô phỏng đặc điểm tính cách, cách suy nghĩ và giao tiếp của con người để tạo tương tác cảm xúc liên tục. Văn bản không cấm toàn bộ AI đồng hành hay AI cảm xúc, nhưng yêu cầu nhà cung cấp triển khai nhiều cơ chế bảo vệ người dùng, trong đó có kiểm soát sử dụng quá mức, cảnh báo khi phiên tương tác kéo dài và cơ chế can thiệp khi phát hiện dấu hiệu lệ thuộc hoặc nguy cơ gây hại.

Ngay trước thời điểm quy định có hiệu lực, nhiều nền tảng lớn đã lựa chọn đóng các tính năng liên quan thay vì thay đổi toàn bộ hệ thống. Doubao của ByteDance và Qwen của Alibaba thông báo dừng các tính năng cho phép người dùng tự tạo những AI nhân hóa, trong khi một số dịch vụ khác cũng lần lượt điều chỉnh hoặc đóng chức năng tương tự. Trên Doubao, người dùng được yêu cầu lưu lại dữ liệu trước khi các agent tùy chỉnh ngừng hoạt động; ByteDance đồng thời hướng người dùng sang một sản phẩm riêng dành cho AI đồng hành.

Doubao và Qwen lần lượt đóng các tính năng cho phép người dùng tạo AI nhân hóa trước thời điểm quy định mới của Trung Quốc có hiệu lực.

Việc “rút dây” những AI companion mà người dùng đã dành nhiều thời gian xây dựng cho thấy một vấn đề mới của ngành công nghệ: dữ liệu có thể thuộc về nền tảng, nhưng cảm xúc mà người dùng dành cho AI lại là thật. Khi một chatbot được huấn luyện bằng hàng tháng hoặc hàng năm hội thoại có thể trở thành “người yêu”, “người thân” hay phiên bản kỹ thuật số của người đã mất, việc xóa một tài khoản không còn đơn giản như gỡ một ứng dụng. Trung Quốc vì vậy đang đặt trọng tâm vào khả năng kiểm soát mức độ phụ thuộc, bảo vệ trẻ vị thành niên, minh bạch về bản chất AI và trách nhiệm của nhà cung cấp.

Động thái này có thể trở thành phép thử quan trọng đối với ngành AI cảm xúc trên toàn cầu. Công nghệ tái tạo người đã mất vẫn có thể mang lại giá trị trong tưởng niệm, giải trí hoặc hỗ trợ tinh thần, nhưng càng giống con người, AI càng đặt ra những câu hỏi khó về quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân, sự đồng thuận của người đã mất và tác động tâm lý đối với người còn sống. Câu chuyện tại Trung Quốc cho thấy khi AI không chỉ trả lời câu hỏi mà bắt đầu đóng vai một “con người” trong đời sống, bài toán lớn nhất không còn nằm ở việc công nghệ có thể làm được gì, mà là xã hội nên cho phép nó đi xa đến đâu.