Trung tâm công nghiệp - năng lượng mở đường cho những ngành công nghiệp mới
Trung tâm công nghiệp - năng lượng không đơn thuần là nơi tập trung các dự án năng lượng mà cần được nhìn nhận như một mô hình tổ chức phát triển công nghiệp mới, có khả năng kết nối nhiều lĩnh vực, huy động tổng thể các nguồn lực và tạo hiệu ứng lan tỏa đến toàn bộ nền kinh tế. Để hiện thực hóa vai trò này, theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, cần có những đột phá đồng bộ về thể chế, quy hoạch, huy động vốn, hạ tầng và nguồn nhân lực, trong đó năng lượng phải đi trước một bước để tạo nền tảng cho các ngành công nghiệp khác.
Đột phá mô hình, tạo động lực tăng trưởng mới
Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Trung tâm công nghiệp - năng lượng là mô hình mới, mang tính đột phá cả về thể chế và phương thức phát triển trong lĩnh vực công nghiệp năng lượng. Đây sẽ là hạt nhân quy tụ những nguồn lực tinh hoa của ngành, từ khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, tổ chức sản xuất đến tiết kiệm, sử dụng hiệu quả năng lượng và chuyển dịch năng lượng.
Điểm đáng chú ý là phạm vi tác động của Trung tâm không dừng lại trong lĩnh vực năng lượng. Với vai trò cung cấp nền tảng hạ tầng, công nghệ và nguồn lực cho sản xuất, mô hình này còn có thể trở thành điểm tựa để phát triển những ngành công nghiệp mới như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và các ngành công nghiệp thông minh của kỷ nguyên mới. Qua đó, Trung tâm vừa tạo động lực phát triển kinh tế địa phương, vừa góp phần nâng cao năng lực sản xuất và sức cạnh tranh của nền kinh tế quốc gia.
Trung tâm công nghiệp - năng lượng mở đường cho những ngành công nghiệp mới.
Để mô hình phát huy vai trò, điều kiện đầu tiên là phải có đột phá về thể chế và quy hoạch. Theo ông Lạng, quy hoạch Trung tâm cần được xây dựng trên cơ sở khoa học, có tầm nhìn dài hạn, phù hợp với xu hướng phát triển và chuyển dịch năng lượng trên thế giới, đồng thời gắn kết chặt chẽ với chiến lược phát triển công nghiệp.
Công nghiệp năng lượng cần được xác định là ngành công nghiệp nền tảng, có vai trò như ngành công nghiệp của các ngành công nghiệp, đóng góp quan trọng vào cân đối liên ngành và nâng cao năng lực quốc gia. Vì vậy, quy hoạch không thể chỉ tập trung vào việc bố trí các dự án sản xuất, cung ứng năng lượng riêng lẻ mà phải tính đến sự liên kết giữa các ngành, lĩnh vực và khả năng hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh.
Đặc biệt, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, cần nghiên cứu ban hành cơ chế, quy chế đặc thù với hành lang pháp lý rõ ràng và chính sách ưu đãi đủ sức cạnh tranh để thu hút đầu tư. Ông cũng đề xuất đặt mục tiêu tăng trưởng của lĩnh vực công nghiệp năng lượng trên 15%, cao hơn tốc độ tăng trưởng GDP, nhằm tạo bước đi trước trong hiện đại hóa cơ sở hạ tầng năng lượng quốc gia.
Một yếu tố quan trọng khác là cơ chế huy động vốn. Với quy mô đầu tư lớn, Trung tâm không thể chỉ dựa vào nguồn lực ngân sách mà cần kết hợp hiệu quả vốn Nhà nước, vốn tư nhân và vốn đầu tư nước ngoài. Bên cạnh đó, có thể nghiên cứu các kênh huy động bổ sung như phát hành trái phiếu và tiếp cận thị trường tài chính quốc tế. Điều cốt yếu là hình thành cơ chế huy động vốn tổng thể, linh hoạt, đủ sức hấp dẫn các dòng vốn dài hạn, đáp ứng yêu cầu đầu tư đồng bộ và liên tục.
Về vai trò doanh nghiệp, ông Lạng nhấn mạnh, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PETROVIETNAM) cần giữ vai trò hạt nhân dẫn dắt Trung tâm. Tuy nhiên, vai trò này không chỉ thể hiện ở năng lực đầu tư, triển khai dự án mà còn ở khả năng tổ chức, kết nối và điều phối các nguồn lực trong toàn bộ hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng.
Cùng với đó, cần chú trọng đội ngũ chuyên gia, nhà quản lý và những tổng công trình sư có đủ năng lực tổ chức, điều phối các dự án quy mô lớn, liên ngành. Ông Lạng cho rằng PETROVIETNAM cần hướng tới quy mô tài sản lớn hơn nhiều lần hiện nay, tham chiếu những tập đoàn năng lượng hàng đầu thế giới như Saudi Aramco. Đây cũng là yêu cầu để doanh nghiệp đủ tiềm lực tài chính, công nghệ và quản trị đảm đương vai trò dẫn dắt một mô hình phát triển có quy mô lớn.
Đánh giá tác động kinh tế, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, cần nhìn nhận Trung tâm trên cả phương diện tổng cung và tổng cầu. Về phía cầu, quá trình hình thành Trung tâm sẽ tạo nhu cầu lớn về xây dựng, vật liệu, thiết bị, công nghệ, nghiên cứu và phát triển (R&D), hệ thống phát điện, mạng lưới phân phối và các mô hình quản trị năng lượng mới.
Ở chiều ngược lại, sự phát triển của Trung tâm sẽ thúc đẩy tổng cung thông qua nhu cầu hình thành năng lực sản xuất máy móc, thiết bị, vật liệu mới, phát triển công nghệ và đội ngũ nghiên cứu chuyên sâu trong nước. Khi cả tổng cung và tổng cầu cùng được mở rộng, cơ cấu kinh tế địa phương và quốc gia sẽ có điều kiện chuyển dịch theo hướng hình thành những ngành nghề, lĩnh vực sản xuất mới.
Không chỉ dừng lại ở các dự án năng lượng, mô hình này còn có thể kéo theo sự phát triển của đô thị mới, trung tâm thương mại, dịch vụ và các thiết chế quản trị hiện đại, thậm chí hình thành những thành phố công nghiệp - năng lượng. Đây chính là hiệu ứng lan tỏa mà Trung tâm cần hướng tới, thay vì chỉ được đánh giá bằng quy mô vốn đầu tư hay công suất các dự án thành phần.
Tháo gỡ thể chế, đất đai để tránh lỡ nhịp đầu tư
Từ định hướng phát triển đó, vấn đề đặt ra là phải tháo gỡ những điểm nghẽn có thể cản trở quá trình hình thành và vận hành Trung tâm. Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, thể chế tiếp tục là vấn đề quan trọng hàng đầu. Cần sớm xây dựng cơ chế đặc thù, bảo đảm không phát sinh điểm nghẽn pháp lý, không để thủ tục đầu tư kéo dài và gây ách tắc trong quá trình triển khai. Các thủ tục cần được tinh gọn tối đa, thời gian xử lý rút ngắn, đồng thời đi kèm chính sách khuyến khích đủ mạnh để thu hút nhà đầu tư.
PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, cần có những đột phá đồng bộ về thể chế, quy hoạch, huy động vốn, hạ tầng và nguồn nhân lực, trong đó năng lượng phải đi trước một bước để tạo nền tảng cho các ngành công nghiệp khác.
Đặc biệt, hạ tầng năng lượng không thể phát triển theo cách nhỏ giọt, manh mún mà cần nguồn lực tập trung và tiến độ triển khai quyết liệt. Ông Lạng cho rằng có thể đặt mục tiêu hoàn thành các hạng mục hạ tầng nền tảng trong khoảng 2-3 năm, tạo điều kiện để các ngành công nghiệp khác như giao thông, luyện kim, công nghiệp chế tạo và các lĩnh vực công nghiệp mới phát triển.
"Năng lượng phải đi trước một bước", ông Lạng nhấn mạnh, đồng thời cho rằng, quá trình triển khai cần được tổ chức liên tục, quyết liệt để tối ưu hóa tiến độ. Bởi nếu hạ tầng năng lượng không được đầu tư kịp thời, các ngành công nghiệp phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng cũng khó có thể phát triển đúng kế hoạch.
Bên cạnh thủ tục đầu tư, đất đai và giải phóng mặt bằng là những khâu cần được ưu tiên xử lý. Theo ông, chậm trễ trong giải phóng mặt bằng sẽ tác động trực tiếp đến tiến độ và chi phí đầu tư. Chính quyền địa phương cần chủ động chuẩn bị quỹ đất, đẩy nhanh công tác giải phóng mặt bằng và kịp thời tháo gỡ những vướng mắc phát sinh. Thậm chí, cần nghiên cứu vận dụng các chính sách đất đai đặc thù để tạo điều kiện thuận lợi cho những dự án có vai trò nền tảng, chiến lược trong Trung tâm.
Một yêu cầu khác là xây dựng cơ chế đặc biệt về nhân sự, thu hút và trọng dụng nhân tài, khuyến khích nghiên cứu và phát triển. Trung tâm cần trở thành nơi tập trung nguồn lực chất lượng cao của Việt Nam, từ vốn, công nghệ đến đội ngũ chuyên gia, nhà quản trị và nhân lực chuyên sâu trong lĩnh vực công nghiệp - năng lượng. Đây là điều kiện để tiếp nhận, làm chủ và phát triển công nghệ mới, từng bước hình thành năng lực nghiên cứu, sản xuất và quản trị trong nước.
Đối với hạ tầng kết nối, các lĩnh vực công nghiệp mới và mô hình trao đổi năng lượng nội khu, ông Lạng cho rằng, cần được đặt trong tổng thể quy hoạch và cơ chế vận hành chung của Trung tâm. Việc kết nối phải bảo đảm tính đồng bộ giữa các dự án, tránh tình trạng mỗi dự án triển khai theo một phương thức riêng, thiếu liên kết về hạ tầng, công nghệ và phương thức sử dụng năng lượng. Đặc biệt, các mô hình sản xuất, trao đổi và sử dụng năng lượng cần được tính toán phù hợp với đặc điểm của từng khu vực, qua đó nâng cao hiệu quả khai thác nguồn lực và giảm chi phí vận hành.
Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, các cơ chế tháo gỡ cần được triển khai đồng bộ, từ quy hoạch, đất đai, thủ tục đầu tư đến huy động vốn, phát triển hạ tầng và nguồn nhân lực. Nếu không hành động quyết liệt, chi phí cơ hội sẽ ngày càng lớn. Sự chậm trễ của Trung tâm không chỉ ảnh hưởng đến tiến độ các dự án năng lượng mà còn kéo theo sự chậm trễ của nhiều ngành công nghiệp khác trong chuỗi giá trị.
Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là sớm hình thành Trung tâm mà còn phải tạo được một cơ chế vận hành đủ linh hoạt, khả năng huy động nguồn lực đủ mạnh và sự liên kết thực chất giữa các chủ thể tham gia. Khi năng lượng trở thành nền tảng cho các ngành công nghiệp khác, Trung tâm công nghiệp - năng lượng mới có thể phát huy đầy đủ vai trò kiến tạo không gian phát triển mới, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững của địa phương cũng như nền kinh tế quốc gia.