Từ đề xuất xử lý 3,7 triệu tấn rác chôn lấp đến tầm nhìn 100 năm của Thủ đô

Đề xuất xử lý 3,7 triệu tấn rác chôn lấp tại Xuân Sơn

Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hà Nội đề xuất nghiên cứu xử lý toàn bộ gần 3,7 triệu tấn rác tồn lưu tại Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn (phường Tùng Thiện, Hà Nội). Rác có khả năng cháy được đưa đến nhà máy điện rác; kim loại được thu hồi tái chế; chất thải nguy hại được quản lý theo quy định.

Nhà máy điện rác Seraphin của Tập đoàn Amaccao.

Khu xử lý chất thải rắn Xuân Sơn được đưa vào vận hành từ năm 1999, có tổng diện tích 34,79 ha, trong đó khoảng 24,65 ha là các ô chôn lấp trực tiếp. Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, lượng rác tiếp nhận, chôn lấp từ khi hoạt động ước khoảng 3,9 triệu tấn; hiện còn tồn lưu khoảng 3,7 triệu tấn, gồm đất phủ, mùn hữu cơ, chất trơ và các vật liệu khác.

Sau nhiều năm vận hành, những bất cập của phương thức chôn lấp ngày càng rõ. Mùi hôi, ruồi, muỗi có thời điểm phát sinh theo từng đợt, ảnh hưởng đến đời sống người dân. Nước rỉ rác dù được xử lý thường xuyên vẫn tiềm ẩn nguy cơ rò rỉ, phát tán chất ô nhiễm ra môi trường đất và nước khi xảy ra sự cố, thiên tai.

Theo báo cáo, có thời điểm mùi hôi phát tán trong phạm vi khoảng 5-10 km, ảnh hưởng đến khả năng thu hút đầu tư vào các dự án đô thị, nghỉ dưỡng, sinh thái và dịch vụ. Hoạt động du lịch quanh hồ Suối Hai, hồ Xuân Khanh cũng bị hạn chế. Trong khi đó, ngân sách thành phố phải chi khoảng 58 tỷ đồng mỗi năm để xử lý nước rỉ rác, phun hóa chất diệt côn trùng, duy tu và duy trì hạ tầng khu xử lý.

Trước thực trạng đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề xuất nghiên cứu xử lý toàn bộ gần 3,7 triệu tấn rác tồn lưu nhằm làm sạch hiện trường. Phương án kỹ thuật là đào xúc kết hợp tiền xử lý, sàng tuyển cơ học để phân loại các thành phần. Rác có khả năng cháy được đưa đến nhà máy điện rác; kim loại được thu hồi tái chế; chất thải nguy hại được quản lý theo quy định. Phần đất, mùn và vật liệu trơ sau khi ổn định được xử lý, bố trí tại ô chôn lấp mới theo phương án kỹ thuật. Khí thải phát sinh trong quá trình khai thác, vận chuyển phải được thu gom, xử lý.

Theo đề xuất, thành phố nghiên cứu tận dụng hạ tầng Nhà máy điện rác Amaccao - Thành Công để đốt kết hợp rác sinh hoạt mới với rác cũ đã qua sàng tuyển. Nhà máy dự kiến vận hành vào tháng 12/2027; thời gian xử lý rác tồn lưu khoảng 5 năm, chưa bao gồm thời gian xây dựng công viên cây xanh sau hoàn nguyên.

Tổng mức đầu tư do liên danh Amaccao - Seraphin - Thành Công đề xuất khoảng 2.226 tỷ đồng, trong đó chi phí xử lý rác cũ khoảng 1.300 tỷ đồng; xử lý khí, thoát nước và quan trắc 68 tỷ đồng; xây dựng công viên, cây xanh 103 tỷ đồng. Liên danh đề xuất giảm giá 10%, tương đương khoảng 188 tỷ đồng. Đơn giá xử lý được Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội tạm tính là 552.300 đồng/tấn theo hồ sơ mời thầu đã được UBND thành phố phê duyệt.

Về hình thức đầu tư, Sở đề xuất thực hiện theo phương thức đối tác công tư (PPP), loại hợp đồng xây dựng - chuyển giao (BT). Nhà đầu tư ứng vốn xử lý rác cũ, xây dựng công viên cây xanh trên phần đất bãi chôn lấp sau cải tạo và bàn giao cho thành phố. Phương án thanh toán được đề xuất bằng quỹ đất thuộc vùng ảnh hưởng môi trường Xuân Sơn sau cải tạo…

Theo đề xuất của Sở Nông nghiệp và Môi trường, thủ tục đầu tư dự kiến hoàn thành trong quý II-2027, triển khai đốt rác cũ từ quý III-2027 và đưa từng công trình vào khai thác từ quý III-2028.

Từ rác thải đến tài nguyên

Thủ đô Hà Nội hiện đang đối mặt với lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh ước tính lên tới khoảng 7.500-8.400 tấn mỗi ngày. Trong suốt hơn hai thập kỷ qua, phương thức chôn lấp trực tiếp đã trở thành lựa chọn phổ biến nhưng để lại hệ lụy kinh tế nặng nề. Việc duy trì phương thức chôn lấp truyền thống tạo ra một dòng chi phí thường xuyên cố định lớn. Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, ngân sách thành phố hàng năm phải gánh khoản chi khoảng 58 tỷ đồng chỉ để xử lý nước rỉ rác, phun hóa chất diệt côn trùng, duy tu và bảo dưỡng hạ tầng tại Xuân Sơn.

Trước áp lực đó, đề xuất nghiên cứu xử lý toàn bộ gần 3,7 triệu tấn rác tồn lưu tại Xuân Sơn là một đề xuất chính sách mang tính hệ thống dựa trên các trụ cột kinh tế môi trường.

Phương pháp kỹ thuật được đề xuất là kết hợp đào xúc, tiền xử lý, sàng tuyển cơ học để bóc tách triệt để các thành phần. Rác có khả năng cháy được vận chuyển trực tiếp đến nhà máy điện rác (tận dụng hạ tầng của Nhà máy điện rác Amaccao - Thành Công/Seraphin) để chuyển hóa thành năng lượng điện. Điều này tạo ra dòng doanh thu thương mại từ bán điện lưới, bù đắp một phần chi phí vận hành.

Kim loại được thu hồi, làm sạch và đưa vào chuỗi cung ứng vật liệu tái chế, hiện thực hóa triệt để mô hình kinh tế tuần hoàn; đất, mùn và vật liệu trơ sau khi được ổn định sinh - hóa sẽ được xử lý an toàn để san lấp hoặc hoàn nguyên mặt bằng.

Đáng chú ý nhất là đề xuất phương thức huy động nguồn lực xã hội. Tổng mức đầu tư dự kiến do liên danh nhà đầu tư (Amaccao - Seraphin - Thành Công) đề xuất là khoảng 2.226 tỷ đồng, trong đó chi phí xử lý rác cũ là 1.300 tỷ đồng, xử lý khí thải và thoát nước 68 tỷ đồng, xây dựng công viên cây xanh 103 tỷ đồng. Thay vì sử dụng hoàn toàn ngân sách nhà nước vốn đang chịu áp lực lớn, thành phố nghiên cứu thực hiện theo phương thức Đối tác công tư (PPP), loại hợp đồng Xây dựng - Chuyển giao (BT). Nhà đầu tư ứng trước vốn để xử lý triệt để khối lượng rác khổng lồ, xây dựng công viên cây xanh hoàn nguyên và bàn giao lại cho thành phố.

Việc thanh toán bằng quỹ đất thuộc vùng ảnh hưởng môi trường Xuân Sơn sau cải tạo đòi hỏi sự quản trị chặt chẽ. Để tránh thất thoát tài sản công, quy trình định giá đất, xác định giá trị công trình BT phải bảo đảm nguyên tắc thị trường, minh bạch và tuân thủ Luật Đất đai. Lợi ích từ việc khai thác quỹ đất đối ứng phải tương xứng với giá trị kinh tế thực tế của công trình môi trường mà nhà đầu tư bàn giao, đồng thời không cho phép các dự án kinh tế thương mại đi trước các yêu cầu về an toàn môi trường.

Sau khi hoàn nguyên, phần diện tích đất sau bãi chôn lấp sẽ được quy hoạch thành công viên cây xanh, khu chức năng thể thao, cụm công nghiệp sạch. Sự chuyển đổi này giúp nâng cao chất lượng môi trường sống, xóa bỏ vùng trũng ô nhiễm, từ đó kích thích giá trị bất động sản vùng phụ cận, thu hút dòng vốn đầu tư tư nhân vào các dự án du lịch quanh hồ Suối Hai, hồ Xuân Khanh, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương một cách bền vững.

Từ đề xuất Xuân Sơn đến Quy hoạch 100 năm: Tầm nhìn chiến lược của Thủ đô

Đề xuất tại Xuân Sơn nằm trong một chiến lược tổng thể, đồng bộ của Hà Nội nhằm giải quyết triệt để các “điểm nghẽn” rác thải lịch sử. Khi đặt Xuân Sơn lên “bàn cân” so sánh với Khu liên hợp xử lý chất thải Nam Sơn (huyện Sóc Sơn, nay là xã Trung Giã), có thể thấy sự khác biệt ở quy mô rác tồn lưu lịch sử và vai trò trong lộ trình làm sạch không gian đô thị của Thủ đô.

Nếu như tại Xuân Sơn, bài toán đặt ra là giải quyết khoảng 3,7 triệu tấn rác tích tụ từ năm 1999 trên diện tích ô chôn lấp gần 24,65 ha, thì tại Nam Sơn, quy mô lớn hơn gấp nhiều lần với “núi rác” tồn đọng ước tính lên tới khoảng 10 triệu tấn qua gần ba thập kỷ đón nhận rác thải cho phần lớn đô thị trung tâm.

Sự tương xứng về năng lực hạ tầng cũng thể hiện rõ qua quy mô các nhà máy điện rác chủ lực gắn liền với từng địa bàn. Tại Xuân Sơn, dự án xử lý rác cũ gắn liền trực tiếp với hạ tầng của cụm Nhà máy điện rác Amaccao - Seraphin - Thành Công. Còn tại Nam Sơn, bên cạnh Nhà máy điện rác Thiên Ý đang vận hành, Hà Nội đã chính thức khởi công Dự án mở rộng Nhà máy điện rác Sóc Sơn vào tháng 4/2026 với tổng mức đầu tư lên tới khoảng 7.500 tỷ đồng. Khi hoàn thành, dự án này sẽ nâng tổng công suất phát điện tại Nam Sơn lên 135 MW, tạo ra năng lực thiêu đốt và xử lý dứt điểm 10 triệu tấn rác tồn đọng trong vòng 10 năm.

Điểm chung đáng chú ý nhất của cả hai đại dự án này chính là tầm nhìn tái cấu trúc không gian đô thị sau hoàn nguyên. Tại vùng đất phía Tây Thủ đô, diện tích đất thu hồi sau xử lý tại Xuân Sơn sẽ được quy hoạch thành công viên cây xanh, khu chức năng thể thao và cụm công nghiệp sạch nhằm phục hồi cảnh quan và thúc đẩy kinh tế địa phương. Trong khi đó, tại cửa ngõ phía Bắc, việc giải phóng mặt bằng khổng lồ tại Nam Sơn không chỉ biến bãi rác lịch sử thành công viên sinh thái, mà còn mở ra định hướng phát triển các tổ hợp dịch vụ, vui chơi giải trí cao cấp, trả lại giá trị tài nguyên thực sự cho quỹ đất đô thị.

Theo số liệu thống kê mới nhất, mỗi ngày Hà Nội phát sinh khoảng 7.500-8.400 tấn rác thải sinh hoạt. Nhờ sự quyết liệt trong thu hút đầu tư, thành phố đã đưa vào vận hành các nhà máy điện rác quy mô lớn như Thiên Ý và Seraphin, với tổng công suất vận hành vượt mức 6.200 tấn/ngày, phát điện tổng công suất lên tới hàng trăm MW.

Mục tiêu chiến lược của Hà Nội là đến hết năm 2027 sẽ hoàn thành 100% việc xử lý rác thải sinh hoạt bằng công nghệ đốt phát điện hiện đại, chấm dứt hoàn toàn phương thức chôn lấp trực tiếp. Việc xử lý đồng thời 3,7 triệu tấn rác tại Xuân Sơn và 10 triệu tấn rác tồn lưu tại Nam Sơn chính là nhiệm vụ khó khăn nhất, chuyển hóa toàn bộ các bãi chôn lấp lộ thiên thành những mỏ “tài nguyên năng lượng” và không gian xanh phục vụ dân sinh.

Ở tầm vĩ mô, đặt đề xuất mới nhất của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội trước Quyết định phê duyệt nhiệm vụ Quy hoạch quản lý chất thải rắn và nghĩa trang Thủ đô tầm nhìn 100 năm, có thể thấy, đây chính là “phép thử” đầu tiên, mở đầu cho bước chuyển mình từ chiến lược 100 năm vào đời sống thực tế.

Đề án quy hoạch 100 năm của Hà Nội đặt ra tầm nhìn chuyển đổi toàn bộ mô hình quản lý chất thải rắn từ chôn lấp phân tán, thụ động sang xử lý tập trung, công nghệ cao, tuần hoàn tài nguyên. Đề xuất tại Xuân Sơn chính là mắt xích khởi đầu để tháo gỡ nút thắt này.

Việc xử lý dứt điểm 3,7 triệu tấn rác cũ tồn đọng từ năm 1999 tại Xuân Sơn giúp hoàn nguyên khoảng 34,79 ha đất, đồng thời xóa bỏ bán kính ảnh hưởng ô nhiễm từ 5-10 km xung quanh. Đây là điều kiện tiên quyết để trả lại mặt bằng sạch cho các phân vùng chức năng mà Đề án 100 năm đã vạch ra.

Theo tinh thần của Đề án 100 năm và bài toán kinh tế tuần hoàn, bãi rác chôn lấp chính là một “mỏ tài nguyên đô thị”. Khi liên danh nhà đầu tư đề xuất phương án đào xúc rác cũ, sàng tuyển cơ học để tách phần rác cháy đưa vào Nhà máy điện rác Seraphin/Amaccao phát điện, thu hồi kim loại tái chế và ổn định phần mùn trơ, Hà Nội đang từng bước nội hóa ngoại ứng tiêu cực thành giá trị kinh tế. Quan trọng hơn, việc đầu tư xử lý dứt điểm rác cũ trong vòng 5 năm sẽ giúp ngân sách thành phố cắt giảm được khoản chi phí khoảng 58 tỷ đồng mỗi năm.

Điều đáng nói, khi hàng chục héc-ta đất bị sử dụng để chôn lấp rác thải, chi phí cơ hội bị tổn thất không chỉ là giá trị của bản thân khu đất đó, mà là toàn bộ tiềm năng phát triển kinh tế - du lịch - dịch vụ của cả một vùng phụ cận (như không gian du lịch hồ Suối Hai, hồ Xuân Khanh).

Đề xuất thực hiện dự án theo hình thức Đối tác công tư (PPP), hợp đồng Xây dựng - Chuyển giao (BT) thanh toán bằng quỹ đất thuộc vùng ảnh hưởng môi trường sau cải tạo là một giải pháp tài chính linh hoạt. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra là phải minh bạch trong định giá đất đối ứng. Giá trị quỹ đất phải được xác định theo giá thị trường tương lai - thời điểm đất đã được làm sạch ô nhiễm và hoàn nguyên hạ tầng - nhằm bảo đảm nguyên tắc không làm thất thoát tài sản công, đồng thời hài hòa lợi ích giữa nhà nước, nhà đầu tư và cộng đồng.

Đề xuất xử lý 3,7 triệu tấn rác tồn lưu tại Xuân Sơn song hành cùng chiến lược xử lý 10 triệu tấn rác tại Nam Sơn là minh chứng cho sự chuyển biến tư duy quản trị từ “ứng phó sự cố bị động” sang “chủ động kiến tạo kinh tế tuần hoàn”. Đặt trong tổng thể Đề án quy hoạch 100 năm, đó chính là bước đi đầu tiên cho “cuộc chiến” thanh lý khoản nợ môi trường kéo dài bấy lâu nay của Hà Nội.