Từ kinh nghiệm Thụy Sĩ đến chuyển đổi số báo chí Việt Nam

AI đang tham gia vào các khâu vận hành tác nghiệm cơ bản trong các tổ chức truyền thông Thuỵ Sĩ. Ảnh minh hoạ: Expatica

Không một tập đoàn truyền thông lớn nào tại Thụy Sĩ muốn đứng ngoài cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI). Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: đến thời điểm này, chưa một đơn vị nào có thể lượng hóa chính xác công nghệ mới giúp họ tiết kiệm bao nhiêu chi phí hay cắt giảm được bao nhiêu thời gian làm việc.

Thực tế từ quốc gia có nền báo chí phát triển hàng đầu châu Âu mang lại một góc nhìn thực tiễn cho Việt Nam: Trong làn sóng chuyển đổi số theo định hướng của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về chủ trương, chính sách chủ động tham gia chuyển đổi số, các toà soạn Việt Nam cần tiếp cận AI như thế nào để vừa bứt phá về năng suất, vừa giữ vững niềm tin của công chúng?

Phép thử từ Thụy Sĩ

Tại các tổ chức truyền thông Thụy Sĩ hiện nay, AI đang tham gia sâu vào các khâu vận hành tác nghiệp cơ bản như gỡ băng phỏng vấn thành văn bản, tóm tắt nội dung và gợi ý tiêu đề tin bài. Tuy nhiên, triết lý chung được định hình rất rõ ràng: AI về cơ bản chỉ là một công cụ hỗ trợ, như khẳng định của bà Nadia Kohler - người đứng đầu bộ phận Dữ liệu và AI tại Tập đoàn truyền thông Tamedia. Mục tiêu của các toà soạn không bao giờ là để công nghệ tự tạo ra các văn bản báo chí mà thiếu vắng sự giám sát trực tiếp của biên tập viên. Bất cứ khi nào AI tham gia vào tiến trình viết, toàn bộ nội dung đều bắt buộc phải qua khâu kiểm tra thực tế, đặt đúng ngữ cảnh và tinh chỉnh câu chữ bởi con người.

Cách tiếp cận thận trọng này cũng là nguyên tắc cốt lõi tại các tập đoàn báo chí lớn như NZZ, Ringier, CH Media hay Đài phát thanh - truyền hình công cộng Thụy Sĩ (SBC). Họ chấp nhận để công nghệ giải phóng sức lao động thủ công cho phóng viên, nhưng quyền biên tập và kiểm soát những nội dung mang tính quan điểm, định hướng thì kiên quyết không nhượng bộ. Ông Barnaby Skinner, Phó Tổng biên tập tờ Neue Zürcher Zeitung (NZZ), từng đưa ra tuyên bố dứt khoát rằng tờ báo này sẽ không bao giờ cho phép một bài xã luận được viết hoàn toàn bởi AI.

Sự thận trọng của các nhà quản lý báo chí hoàn toàn trùng khớp với tâm lý bạn đọc. Khảo sát quy mô lớn do Trung tâm Nghiên cứu về Công luận và Xã hội (Đại học Zurich) thực hiện cho thấy thái độ dè dặt rõ rệt của công chúng đối với các sản phẩm báo chí do máy móc tạo ra. Cụ thể, có tới 83% người tham gia sẵn sàng đón đọc các bài báo do chính nhà báo viết mà không có sự hỗ trợ từ AI, nhưng con số này giảm xuống còn 54% đối với các bài báo có AI hỗ trợ, và chỉ vỏn vẹn 24% công chúng sẵn sàng đọc một văn bản hoàn toàn do AI chắp bút. Đáng chú ý, có tới 9 trong số 10 người được hỏi mong muốn các nội dung do AI tạo ra bắt buộc phải được gắn nhãn rõ ràng.

Điều sâu xa là sự hoài nghi này dường như không xuất phát từ chất lượng câu chữ hay hình thức trình bày. Thực nghiệm của Đại học Zurich chỉ ra rằng khi không được tiết lộ danh tính tác giả, độc giả không hề đánh giá văn bản do AI viết là tệ hơn so với văn bản do con người viết. Thậm chí, khi biết bài viết có sự tham gia của AI, họ vẫn sẵn lòng tiếp tục đọc. Dù vậy, điều đó không đồng nghĩa với việc họ mong muốn tiêu thụ nhiều tin tức do AI tạo ra hơn trong tương lai. Giá trị cốt lõi mà công chúng tìm kiếm ở báo chí không nằm ở tốc độ sinh chữ, mà là uy tín, tính trung thực và trách nhiệm xã hội gắn liền với danh xưng người làm báo.

Lời giải cho Việt Nam

Nhìn từ bài học thực tiễn của Thụy Sĩ, bài toán ứng dụng công nghệ mới tại các toà soạn Việt Nam càng trở nên rõ nét khi đặt trong dòng chảy của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Nghị quyết xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực đột phá chiến lược, mở đường cho sự phát triển của mọi ngành nghề trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết đặt ra yêu cầu chủ động làm chủ các công nghệ nền tảng, trong đó có trí tuệ nhân tạo và xử lý dữ liệu lớn, đồng thời kiên định quan điểm con người là trung tâm, chủ thể và là đích đến của mọi chuyển dịch công nghệ. Đối với hệ thống báo chí cách mạng Việt Nam, tinh thần này đặt ra hai yêu cầu hành động song hành: vừa khai thác công nghệ làm đòn bẩy đột phá năng suất, vừa xác lập hành lang đạo đức minh bạch.

Ở góc độ tối ưu nguồn lực, chuyển đổi số báo chí không dừng lại ở việc số hóa văn bản hay phân phối tin bài lên nền tảng trực tuyến. Theo tinh thần Nghị quyết 57, các tòa soạn cần chủ động ứng dụng công nghệ để tái cấu trúc quy trình sản xuất tin bài, tự động hóa các công đoạn cơ học lặp đi lặp lại như bóc băng ghi âm, trích xuất dữ liệu điều tra, gợi ý đề tài và tối ưu hóa phân phối đa kênh. Khi giải phóng phóng viên khỏi các thao tác thủ công, toà soạn sẽ dồn được nguồn lực quý giá cho các đề tài điều tra thực chứng, các tuyến bài phân tích chuyên sâu và báo chí giải pháp - những giá trị duy nhất tạo nên bản sắc và uy tín của mỗi cơ quan báo chí.

Ở chiều ngược lại, khuyến nghị từ Hội đồng Báo chí Thụy Sĩ về việc công khai mức độ sử dụng AI là một bài học đắt giá cho Việt Nam. Chuyển đổi số bền vững bắt buộc phải đi đôi với xây dựng khung quản trị rủi ro và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Để hiện thực hóa mục tiêu này, các tòa soạn cần sớm thiết lập và công khai quy chế nội bộ: minh bạch hoá và gắn nhãn nhận diện rõ ràng đối với các sản phẩm hoặc khối dữ liệu do AI hỗ trợ sản xuất; tuyệt đối không để AI tự động xuất bản nội dung mà thiếu vắng khâu kiểm chứng, biên tập từ đội ngũ người làm báo; đồng thời tôn trọng bản quyền tác phẩm và bảo mật dữ liệu nguồn của toà soạn.