Từ nguồn năng lượng bổ trợ đến động lực của chuyển đổi xanh

Ảnh minh hoạ (FBdienmattroi)

Một năm bản lề của điện mặt trời

Điện mặt trời từng tạo nên một làn sóng đầu tư mạnh mẽ tại Việt Nam, đặc biệt trong giai đoạn 2019-2021. Hàng loạt dự án điện mặt trời tập trung và điện mặt trời mái nhà được đưa vào vận hành, nhanh chóng đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường năng lượng mặt trời phát triển nhanh ở Đông Nam Á. Sau giai đoạn tăng trưởng nhanh, bài toán đặt ra không còn đơn giản là “có nên phát triển điện mặt trời hay không”, mà là phát triển ở đâu, quy mô nào, sử dụng nguồn điện ra sao và làm thế nào để hấp thụ hiệu quả sản lượng điện vào hệ thống.

Năm 2026 cho thấy rõ sự chuyển hướng này. Ngày 30/3/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị 10/CT-TTg, trong đó yêu cầu đẩy mạnh điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ; khuyến khích kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng; đồng thời đặt mục tiêu hằng năm có khoảng 10% cơ quan, công sở và 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt, sử dụng điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu. Đây là một thay đổi đáng chú ý: từ tư duy phát triển những dự án nguồn điện lớn, Việt Nam đang quan tâm nhiều hơn đến nguồn điện phân tán ngay tại nơi tiêu thụ.

Hơn 11.450 MWp điện mặt trời mái nhà

Quy mô điện mặt trời mái nhà hiện nay cho thấy tiềm năng rất lớn của hướng đi này. Theo số liệu EVN công bố, đến hết tháng 8/2026, toàn hệ thống điện Việt Nam có 134.410 hệ thống điện mặt trời mái nhà, tổng công suất lắp đặt trên 11.450 MWp. Trong số này, 31.957 hệ thống với tổng công suất 1.947 MWp được phát triển theo các quy định mới về điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ.

Chỉ riêng trong bảy tháng đầu năm 2026, điện mặt trời mái nhà đã cung cấp khoảng 6,6 tỷ kWh điện dư lên lưới. Đến cuối tháng 7, số hệ thống đạt 130.811, tổng công suất hơn 11.200 MWp. Những con số này cho thấy điện mặt trời mái nhà không còn là một thị trường nhỏ dành cho một bộ phận hộ gia đình có điều kiện. Nó đã trở thành một thành phần đáng kể trong hệ thống điện Việt Nam.

Tuy nhiên, một nghịch lý cũng xuất hiện: số lượng hệ thống rất lớn nhưng việc đăng ký bán điện dư theo cơ chế mới còn hạn chế. Trong giai đoạn từ khi Nghị định 243/2026/NĐ-CP có hiệu lực đến hết tháng 7/2026, có 5.928 hệ thống mới với công suất khoảng 213,9 MWp, nhưng chỉ khoảng 1,2% số hệ thống phát triển mới đăng ký bán phần điện dư. Điều này cho thấy mục tiêu quan trọng nhất của nhiều chủ đầu tư hiện nay không phải bán điện, mà là tự dùng điện mặt trời để giảm chi phí và tăng khả năng chủ động năng lượng.

Chính sách mới mở thêm không gian phát triển

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của năm 2026 là Nghị định 243/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 26/6/2026. Theo cơ chế mới, tỷ lệ sản lượng điện dư của hệ thống điện mặt trời mái nhà được phép mua bán được nâng lên tối đa 50% sản lượng điện phát tại đầu ra của hệ thống theo cường độ bức xạ, cao hơn đáng kể so với mức 20% trước đây. Trong một số trường hợp, từ khi nghị định có hiệu lực đến hết năm 2030, sản lượng điện dư được mua bán có thể vượt 50% nếu lưới điện tại điểm đấu nối còn khả năng tiếp nhận và đáp ứng yêu cầu vận hành an toàn.

Chính sách này có ý nghĩa ở chỗ tạo thêm động lực kinh tế cho người dân, doanh nghiệp đầu tư hệ thống điện mặt trời. Tuy nhiên, cơ chế mua bán điện dư không có nghĩa mọi hệ thống đều có thể bán điện không giới hạn. Khả năng tiếp nhận của lưới điện vẫn là điều kiện quan trọng. Đây cũng là lý do Bộ Công Thương yêu cầu các địa phương rà soát hiện trạng nguồn điện, phụ tải, lưới điện và tiềm năng điện mặt trời để cập nhật Quy hoạch điện VIII điều chỉnh.

Từ “điện mặt trời” đến “điện mặt trời + pin lưu trữ”

Nếu điện mặt trời là một nửa của câu chuyện thì lưu trữ năng lượng đang trở thành nửa còn lại. Đặc điểm của điện mặt trời là sản lượng tập trung vào ban ngày, trong khi nhu cầu sử dụng điện có thể tăng cao vào chiều tối. Khi tỷ trọng điện mặt trời ngày càng lớn, sự chênh lệch giữa thời điểm phát điện và thời điểm tiêu thụ trở thành một bài toán cần giải quyết. Pin lưu trữ năng lượng có thể hấp thụ điện khi nguồn điện mặt trời dồi dào, sau đó cung cấp trở lại khi nhu cầu tăng. Với hộ gia đình, hệ thống này giúp sử dụng nhiều hơn lượng điện tự sản xuất. Với doanh nghiệp, BESS có thể giúp giảm công suất mua điện vào giờ cao điểm, tăng khả năng chủ động nguồn điện và hỗ trợ duy trì hoạt động khi có sự cố.

Theo Bộ Công Thương, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt nhu cầu phát triển khoảng 10.000-16.000 MW hệ thống lưu trữ năng lượng vào năm 2030. Đây là một con số rất lớn, cho thấy tương lai của điện mặt trời sẽ gắn chặt với thị trường pin lưu trữ. EVN cũng đang nhấn mạnh nhu cầu hình thành thị trường BESS nhằm tích trữ điện khi nguồn dồi dào và phát lại khi nhu cầu tăng, góp phần cân bằng cung - cầu và nâng cao độ ổn định của hệ thống điện.

Theo Bộ Công Thương, trong giai đoạn 2026-2030, nhu cầu tiêu thụ điện được dự báo tăng khoảng 10,5-12,9%/năm. Công suất cực đại của hệ thống điện quốc gia đã đạt khoảng 58.500 MW trong đợt nắng nóng cao điểm cuối tháng 6/2026. Số liệu EVN cũng cho thấy trong tháng 6/2026, sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống đạt 32,6 tỷ kWh, tăng 14,25% so với cùng kỳ năm 2025. Sáu tháng đầu năm, sản lượng điện toàn hệ thống đạt 171,54 tỷ kWh, tăng 9,85%; công suất cực đại lên tới 57.537 MW.

Trong bối cảnh đó, điện mặt trời mái nhà có một lợi thế rất rõ: nguồn điện được tạo ra ngay tại nơi tiêu thụ, giảm một phần nhu cầu truyền tải điện từ xa. Đây là lý do Chỉ thị 10/CT-TTg không chỉ khuyến khích hộ gia đình mà còn ưu tiên cơ quan công sở, cơ sở sản xuất, kinh doanh và dịch vụ. Chính sách đặt mục tiêu tiết giảm tối thiểu 3.000 MW phụ tải vào các giờ cao điểm khi có nguy cơ mất cân đối cung - cầu. Nếu được tổ chức tốt, điện mặt trời mái nhà có thể trở thành một công cụ quản lý phụ tải chứ không đơn thuần là một nguồn phát điện.

Doanh nghiệp đang nhìn thấy lợi ích kinh tế

Một xu hướng đáng chú ý là sự gia tăng của điện mặt trời mái nhà trong khu vực sản xuất công nghiệp. Nhà máy, kho hàng, trung tâm logistics và cơ sở chế biến thường có diện tích mái lớn, đồng thời nhu cầu sử dụng điện tập trung vào ban ngày – khá phù hợp với đặc tính phát điện của hệ thống mặt trời.

Một số doanh nghiệp đã sử dụng điện mặt trời để giảm chi phí điện và nâng cao tính chủ động trong sản xuất. Theo một trường hợp được EVN giới thiệu, một hộ gia đình tại Quảng Ninh sử dụng hệ thống 10 kWp kết hợp pin lưu trữ 16 kWh và cho biết chi phí tiền điện hàng tháng giảm gần 90%. Ở góc độ doanh nghiệp, điện mặt trời còn mang lại một giá trị khác: đáp ứng yêu cầu của khách hàng quốc tế về sản xuất ít phát thải.

Khi các thị trường xuất khẩu ngày càng quan tâm đến dấu chân carbon của sản phẩm, nguồn điện sử dụng trong quá trình sản xuất trở thành một yếu tố của năng lực cạnh tranh. Điện mặt trời vì vậy có thể trở thành một bộ phận trong chiến lược ESG, chuyển đổi xanh và xây dựng chuỗi cung ứng bền vững.

Chuyên gia: lợi thế lớn nhưng không thể phát triển thiếu quy hoạch

Từ góc nhìn doanh nghiệp, Oscar Loza, Country Manager của Constant Energy Vietnam, đánh giá Việt Nam có lợi thế tự nhiên lớn về năng lượng mặt trời và thị trường điện mặt trời thương mại - công nghiệp có tiềm năng đáng kể. Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra những rào cản chính sách cần được tháo gỡ để thị trường phát triển ổn định trong dài hạn. Nhận định này phản ánh đúng vấn đề hiện nay: tiềm năng không còn là câu hỏi lớn nhất; cơ chế thực hiện mới là yếu tố quyết định.

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã đặt mục tiêu rất cao cho điện mặt trời. Đến năm 2030, tổng công suất điện mặt trời, bao gồm điện mặt trời tập trung và điện mặt trời mái nhà, được quy hoạch ở mức 46.459-73.416 MW. Đến năm 2050, con số định hướng là 293.088-295.646 MW. Quy hoạch cũng xác định tiềm năng kỹ thuật điện mặt trời của Việt Nam khoảng 963.000 MW.

IEA đánh giá Việt Nam có thể tăng nhanh các nguồn năng lượng tái tạo, trong đó điện mặt trời mái nhà là một nguồn có khả năng triển khai nhanh. Tuy nhiên, để hệ thống điện có tỷ trọng cao nguồn điện biến đổi như mặt trời và gió vẫn vận hành an toàn, cần đồng thời hiện đại hóa lưới điện, phát triển lưu trữ và quản lý nhu cầu điện.

Không thể “xanh” nếu bỏ qua lưới điện

Thách thức lớn nhất của điện mặt trời Việt Nam trong giai đoạn tới có lẽ không phải thiếu tiềm năng mà là khả năng hấp thụ của hệ thống điện. Trong những khu vực tập trung nhiều dự án năng lượng tái tạo, nếu công suất phát vượt khả năng truyền tải hoặc nhu cầu tiêu thụ tại chỗ, hệ thống có thể phải điều chỉnh công suất phát. Vì vậy, phát triển điện mặt trời phải đi cùng đầu tư lưới điện.

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã nhấn mạnh yêu cầu phát triển nguồn điện gắn với khả năng hấp thụ của hệ thống, khả năng giải tỏa công suất và hiệu quả truyền tải. Đây cũng là lý do việc phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu có ý nghĩa đặc biệt. Một hệ thống đặt ngay tại nhà máy và sử dụng phần lớn điện tại chỗ sẽ giảm áp lực truyền tải so với một nguồn điện lớn phải truyền đi hàng trăm kilomet.

Từ mái nhà đến nền kinh tế xanh

Điện mặt trời còn mở ra những mô hình mới trong nông nghiệp và nông thôn. Các trang trại có thể kết hợp điện mặt trời với hệ thống bơm nước, kho lạnh, sấy nông sản, chế biến và bảo quản thực phẩm. Những mô hình phù hợp có thể tạo ra chuỗi giá trị khép kín: năng lượng sạch - sản xuất xanh - sản phẩm xanh.

Tại các vùng có điều kiện bức xạ tốt, việc sử dụng mái nhà của trang trại, nhà kho và cơ sở chế biến để lắp điện mặt trời có thể giúp hạn chế việc sử dụng đất nông nghiệp cho mục đích phát điện. Tuy nhiên, đây phải là quá trình có quy hoạch. Không nên chạy theo công suất bằng mọi giá, càng không nên đánh đổi đất nông nghiệp, cảnh quan và hệ sinh thái lấy những dự án năng lượng thiếu hiệu quả.

Một thị trường mới đang hình thành

Những thay đổi chính sách trong năm 2026 cho thấy thị trường điện mặt trời Việt Nam đang bước sang giai đoạn mới. Nếu giai đoạn trước nổi bật với các dự án quy mô lớn thì giai đoạn tới có thể chứng kiến sự phát triển mạnh của điện mặt trời mái nhà, điện mặt trời thương mại - công nghiệp, BESS, quản lý phụ tải và các mô hình tiêu thụ điện tại chỗ.

Ngày 18/9/2026, Bộ Công Thương tiếp tục ban hành văn bản đôn đốc các bộ, ngành và địa phương thúc đẩy điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Đến thời điểm đó, mới có 2/34 tỉnh, thành phố là Bắc Ninh và Lai Châu hoàn thành việc ban hành chính sách theo yêu cầu liên quan. Con số này cho thấy dư địa thực hiện chính sách vẫn còn rất lớn. Tại TP.HCM, đến ngày 5/9/2026, toàn thành phố có hơn 22.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà, trong đó 6.241 hệ thống tự sản xuất, tự tiêu thụ với tổng công suất 472 MWp. Đây có thể xem là một ví dụ cho thấy khi chính sách, nhu cầu phụ tải và điều kiện thị trường gặp nhau, điện mặt trời mái nhà có khả năng phát triển nhanh.

Phát triển có chọn lọc để đi xa hơn

Điện mặt trời Việt Nam đang đứng trước một cơ hội lớn, nhưng cũng đứng trước yêu cầu phải trưởng thành hơn. Không còn phù hợp với cách tiếp cận chỉ quan tâm đến số MW được lắp đặt. Hiệu quả của điện mặt trời trong giai đoạn mới cần được đo bằng nhiều tiêu chí: điện sản xuất được sử dụng ở đâu, giảm bao nhiêu chi phí, giảm bao nhiêu phát thải, có gây áp lực lên lưới điện hay không, thiết bị được xử lý thế nào sau vòng đời và giá trị kinh tế - xã hội tạo ra là bao nhiêu.

Điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu kết hợp BESS có thể trở thành một trong những hướng đi quan trọng. Nhà máy tự sản xuất điện, hộ gia đình chủ động một phần năng lượng, trang trại sử dụng điện sạch cho sản xuất, công sở giảm chi phí vận hành – những mắt xích nhỏ đó khi kết nối lại sẽ tạo nên một hệ thống năng lượng phân tán và linh hoạt hơn. Về dài hạn, điện mặt trời sẽ không đứng một mình. Nó sẽ kết nối với điện gió, thủy điện, pin lưu trữ, lưới điện thông minh, xe điện, hydrogen xanh và các giải pháp quản lý năng lượng bằng công nghệ số.

Từ những tấm pin trên mái nhà, Việt Nam có thể xây dựng một hệ sinh thái năng lượng mới - nơi người tiêu dùng đồng thời trở thành người sản xuất, doanh nghiệp vừa sử dụng vừa quản trị năng lượng, còn năng lượng tái tạo trở thành một bộ phận của năng lực cạnh tranh quốc gia. Đó chính là bước chuyển quan trọng nhất của điện mặt trời: từ một nguồn năng lượng thay thế trở thành hạ tầng của nền kinh tế xanh./.