Từ vụ phim “Huy Bến xe”: Nghệ sĩ cần làm gì để tránh tiếp tay cho giang hồ?
Vụ phim ca nhạc “Huy Bến xe” cho thấy nguy cơ sản phẩm nghệ thuật bị lợi dụng để quảng bá hình ảnh, khuếch trương thanh thế giang hồ. Luật sư phân tích ranh giới pháp lý và những điều nghệ sĩ cần lưu ý khi tham gia dự án có nội dung nhạy cảm.
Không đánh đồng việc phản ánh với cổ súy tội phạm
Khai thác đề tài tội phạm không phải là điều xa lạ với điện ảnh. Những câu chuyện về thế giới giang hồ có thể được tái hiện nhằm phản ánh mặt trái xã hội, lên án cái ác và truyền tải thông điệp cảnh tỉnh. Tuy nhiên, khi sản phẩm nghệ thuật được sử dụng để quảng bá hình ảnh, khuếch trương thanh thế cho những nhân vật ngoài đời thực có hoạt động phạm pháp, ranh giới giữa sáng tạo và tiếp tay cho mục đích phi pháp trở thành vấn đề đáng lưu tâm.

"Hiệp đen" xuất hiện trong phim ca nhạc hành động "Huy Bến xe". Ảnh chụp màn hình.
Vụ phim ca nhạc hành động “Huy Bến xe” với sự tham gia của một số nghệ sĩ đặt ra những vấn đề về giới hạn pháp lý và trách nhiệm của người tham gia sản xuất, diễn xuất, quảng bá. Vậy nhà sản xuất, nghệ sĩ cần lưu ý điều gì để hoạt động sáng tạo không trở thành vỏ bọc cho hành vi phạm pháp?
Trao đổi với VietTimes, luật sư Lê Văn Kiên, Trưởng Văn phòng luật sư Ánh Sáng Công Lý cho rằng việc nghệ sĩ tham gia các bộ phim có nội dung giang hồ, xã hội đen không phải điều xa lạ. Thế giới tội phạm có thể được xây dựng từ kịch bản hư cấu hoặc tái hiện những câu chuyện có thật, nhằm phản ánh hiện thực, phân tích tâm lý con người và truyền tải thông điệp xã hội. Các nhân vật có thể được đặt trong một tuyến truyện với định hướng rõ ràng, trong đó cái ác bị lên án, trừng trị và pháp luật được đề cao.
Luật Điện ảnh năm 2022 không cấm việc khai thác đề tài tội phạm, bạo lực hay thế giới ngầm. Điều 9 của luật quy định những nội dung và hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động điện ảnh, trong đó có việc kích động bạo lực, hành vi tội ác thông qua cách thể hiện chi tiết về phương thức thực hiện, hình ảnh, âm thanh, lời thoại, cảnh đánh đập, tra tấn, giết người dã man, tàn bạo và những hành vi xúc phạm nhân phẩm con người.
Tuy nhiên, quy định này đồng thời loại trừ trường hợp thể hiện các nội dung nói trên nhằm phê phán, tố cáo, lên án tội ác, đề cao chính nghĩa và những giá trị truyền thống, văn hóa.
Quy định đó cho thấy pháp luật không đánh đồng việc phản ánh tội phạm với việc cổ súy tội phạm. Một bộ phim có thể chứa nhiều cảnh bạo lực, nhân vật phản diện hoặc những hành vi phạm pháp nhưng vẫn có giá trị nghệ thuật, xã hội nếu nội dung và cách thể hiện hướng tới mục đích phản ánh, phê phán, cảnh tỉnh.
Ngược lại, việc sử dụng hình ảnh bạo lực, tội phạm để kích động, cổ súy hoặc phục vụ những mục đích trái pháp luật có thể vượt khỏi giới hạn của hoạt động sáng tạo được pháp luật bảo vệ.
Theo luật sư Kiên, ranh giới giữa một vai diễn và hành vi tiếp tay cho giang hồ không nằm ở việc diễn viên hóa thân thành nhân vật giang hồ, cầm hung khí hay diễn cảnh đâm chém. Điều cần quan tâm là mục đích thực sự của sản phẩm, cách thức tổ chức thực hiện và việc sử dụng sản phẩm sau khi hoàn thành.

Luật sư Lê Văn Kiên. Ảnh: NVCC.
Sáng tạo không thể trở thành vỏ bọc để quảng bá hành vi phạm pháp
Theo luật sư Lê Văn Kiên, cần phân biệt giữa một tác phẩm khai thác thế giới tội phạm làm chất liệu nghệ thuật với sản phẩm được sử dụng để xây dựng hình ảnh, tạo dựng uy thế hoặc quảng bá cho những cá nhân, nhóm người có hoạt động phạm pháp.
Ở trường hợp thứ nhất, nhân vật giang hồ có thể là chất liệu để nhà làm phim phản ánh hiện tượng xã hội, khắc họa tâm lý con người hoặc truyền tải thông điệp lên án cái xấu. Nhưng ở trường hợp thứ hai, hình ảnh và sức lan tỏa của sản phẩm có thể bị khai thác cho những mục đích ngoài nghệ thuật, như phô trương thanh thế, tạo sự nể sợ hoặc gây dựng ảnh hưởng cho một nhóm người ngoài đời thực. Vụ phim ca nhạc “Huy Bến xe” là trường hợp cần xem xét trong bối cảnh đó.

Diễn viên Hoàng Mèo tại cơ quan công an. Ảnh: Công an TP.HCM.
Theo thông tin được báo chí công bố, Trịnh Minh Tâm (nghệ danh Dương Chấn Huy) tổ chức sản xuất bộ phim và mời Nguyễn Tuấn Hiệp (Hiệp Đen) đóng vai “ông trùm”. Hiệp đồng ý tham gia nhằm quảng bá hình ảnh cá nhân trên không gian mạng, đồng thời rủ thêm nhiều người cùng xuất hiện trong phim.
Đáng chú ý, việc quảng bá hình ảnh giang hồ trên mạng xã hội không phải hoạt động mới của Hiệp. Theo thông tin điều tra Công an TP.HCM công bố, từ năm 2017, Hiệp thường xuyên đăng tải các video giao lưu, ăn uống trên Facebook cá nhân để thu hút sự chú ý. Người này còn cùng những người quen bàn bạc, dàn dựng nhiều đoạn phim ngắn mang hình ảnh “anh em giang hồ”, với các cảnh rượt đuổi, đánh nhau, sử dụng hung khí giải quyết mâu thuẫn, rồi đăng tải lên YouTube, Facebook và TikTok. Trong các video, Hiệp được xây dựng hình ảnh như một “đại ca”.
Quá trình mở rộng điều tra, cơ quan công an còn xác định Hiệp cùng một số đối tượng thực hiện hành vi cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự, với mức lãi suất từ 10%/tháng, tương đương 120%/năm trở lên.
Riêng phim ca nhạc “Huy Bến xe”, ngoài Hiệp Đen, còn có khoảng 40-50 người tham gia, trong đó có các nghệ sĩ như Phạm Tấn Phúc (nghệ danh Tấn Bo), Nguyễn Lê Hoàng (nghệ danh Hoàng Mèo), Lê Thanh Ngọc (nghệ danh Kim Ny Ngọc) và nhiều cá nhân khác. Nội dung phim có nhiều cảnh các nhóm sử dụng gậy, dao, súng để giải quyết mâu thuẫn, tranh giành địa bàn quản lý bến xe và thu tiền bảo kê. Toàn bộ phim được đăng tải trên YouTube, thu hút hơn 42.000 lượt xem.
“Việc đánh giá một sản phẩm không nên chỉ dừng ở nội dung hình ảnh hay số lượt xem. Cần nhìn nhận cả mục đích sản xuất, cách thức tổ chức, đối tượng được quảng bá và việc sản phẩm được sử dụng như thế nào sau khi hoàn thành.
Pháp luật không cấm khai thác đề tài tội phạm, nhưng hoạt động sáng tạo không thể trở thành vỏ bọc để quảng bá hành vi phạm pháp, tôn vinh người có hoạt động tội phạm hoặc tạo dựng uy thế cho các nhóm giang hồ.
Nói cách khác, quyền tự do sáng tạo không phải là căn cứ miễn trừ trách nhiệm đối với những hành vi vi phạm pháp luật”, luật sư Kiên nói.
Nghệ sĩ cần ý thức về trách nhiệm nghề nghiệp, đọc kỹ hợp đồng
Trưởng văn phòng luật sư Ánh sáng Công lý cho rằng ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật và hành vi vi phạm pháp luật còn đặt ra yêu cầu về trách nhiệm của những người tham gia quá trình sản xuất, phát hành nội dung.
Một bộ phim là sản phẩm của quá trình sáng tạo và sản xuất với sự tham gia của nhiều chủ thể, từ nhà đầu tư, nhà sản xuất, biên kịch, đạo diễn đến diễn viên, ê-kíp kỹ thuật và đơn vị phát hành. Xét về pháp lý, trách nhiệm của mỗi chủ thể cần được xác định trên cơ sở vai trò, hành vi cụ thể và mức độ tham gia vào quá trình tạo ra, phổ biến sản phẩm. Đây cũng là cơ sở để phân biệt trách nhiệm nghề nghiệp, trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự trong hoạt động sáng tạo nghệ thuật.
Bên cạnh trách nhiệm pháp lý, nghệ sĩ và những người làm nội dung cũng cần ý thức về trách nhiệm nghề nghiệp, nhất là khi hình ảnh và sức ảnh hưởng cá nhân có thể được sử dụng để quảng bá một sản phẩm trên mạng xã hội.

Từ trái sang: Vinh, Hoàng Mèo, Tấn Bo, Chấn Huy tại cơ quan công an. Ảnh: Công an TP.HCM.
“Một nghệ sĩ không thể nói rằng tôi tham gia đóng phim nhưng không biết nội dung, mục đích bộ phim muốn truyền tải thông điệp gì, ai tham gia, để né tránh trách nhiệm pháp lý, đặc biệt là tác phẩm được quảng bá rộng rãi trên các nền tảng?”, luật sư Kiên nói và cho rằng trước khi nhận lời tham gia dự án, nghệ sĩ cần tìm hiểu đối tác, mục đích sản xuất, kịch bản và cách thức sản phẩm sẽ được sử dụng, quảng bá sau khi hoàn thành. Đây không chỉ là cách bảo vệ uy tín nghề nghiệp mà còn hạn chế nguy cơ hình ảnh cá nhân bị sử dụng để khuếch trương thanh thế cho những người có hoạt động phạm pháp.
Diễn viên cũng cần đọc kỹ hợp đồng với nhà sản xuất, đặc biệt là các điều khoản về phạm vi sử dụng hình ảnh, quyền tham gia kiểm tra nội dung quảng bá, trách nhiệm của các bên và quyền từ chối những hoạt động phát sinh có dấu hiệu trái pháp luật.
Luật sư Lê Văn Kiên cho rằng sự phát triển của các nền tảng số khiến việc sản xuất và phổ biến nội dung trở nên dễ dàng hơn. Một bộ phim, video ca nhạc hay sản phẩm giải trí có thể nhanh chóng tiếp cận hàng chục nghìn, thậm chí hàng triệu người xem. Cùng với cơ hội sáng tạo và phổ biến tác phẩm, nguy cơ hình ảnh nghệ thuật bị sử dụng cho những mục đích ngoài sáng tạo cũng trở nên đáng chú ý.
Trong bối cảnh đó, ranh giới pháp lý không chỉ là vấn đề của người sáng tác mà còn liên quan đến nhà sản xuất, đơn vị phát hành và những người tham gia phổ biến nội dung. Mỗi chủ thể cần nhận thức rõ vai trò, trách nhiệm của mình, thay vì cho rằng chỉ cần sản phẩm mang danh nghĩa giải trí thì mọi cách thức tổ chức và sử dụng đều được chấp nhận.
“Vụ việc liên quan đến phim ‘Huy Bến xe’ là lời nhắc nhở về yêu cầu thận trọng trong hoạt động sản xuất nội dung trên không gian mạng. Nghệ thuật có quyền phản ánh cái xấu, thậm chí đi sâu vào thế giới tội phạm, nhưng không thể lấy danh nghĩa sáng tạo để biến hành vi phạm pháp thành biểu tượng đáng ngưỡng mộ, hoặc để tác phẩm bị lợi dụng nhằm cổ súy, quảng bá cho những giá trị lệch chuẩn”, luật sư Kiên nói.
Điều 288 Bộ luật Hình sự 2015 (tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông) quy định các hành vi và khung hình phạt như sau:
Khung hình phạt thứ nhất: Người thực hiện một trong các hành vi đưa lên mạng máy tính, mạng viễn thông thông tin trái pháp luật (trừ các trường hợp thuộc Điều 117, 155, 156 và 326, Bộ luật Hình sự); mua bán, trao đổi, tặng cho, sửa chữa, thay đổi hoặc công khai hóa thông tin riêng hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân khi chưa được phép; hoặc có hành vi khác sử dụng trái phép thông tin trên mạng máy tính, mạng viễn thông để thu lợi bất chính từ 50-200 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng hoặc gây dư luận xấu làm giảm uy tín của cơ quan, tổ chức, cá nhân, thì bị phạt tiền từ 30-200 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc bị phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.
Khung hình phạt thứ hai: Phạt tiền từ 200 triệu đồng đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 2 năm đến 7 năm nếu phạm tội có tổ chức; lợi dụng quyền quản trị mạng; thu lợi bất chính từ 200 triệu đồng trở lên; gây thiệt hại từ 500 triệu đồng trở lên; xâm phạm bí mật cá nhân dẫn đến người bị xâm phạm tự sát; gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội hoặc quan hệ đối ngoại của Việt Nam; hoặc dẫn đến biểu tình.
Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 200 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 năm đến 5 năm.


