Tương lai nào cho máy bay chiến đấu thế hệ thứ sáu của châu Âu?

Chương trình FCAS được Pháp và Đức khởi động năm 2017, Tây Ban Nha tham gia năm 2019. Chương trình hướng tới phát triển một hệ thống tác chiến đường không thế hệ mới, với máy bay chiến đấu mới dự kiến thay thế các máy bay Rafale và Eurofighter Typhoon hiện nay. Tổng ngân sách dự kiến lên tới 100 tỷ euro.

Theo military.people.com.cn, FCAS từng nhận được nhiều kỳ vọng và được xem là một biểu hiện quan trọng của hợp tác quốc phòng cũng như mục tiêu tăng cường năng lực tự chủ chiến lược của châu Âu. Tuy nhiên, Pháp và Đức trong thời gian dài tồn tại bất đồng về vai trò chủ đạo trong dự án, yêu cầu tác chiến và chia sẻ công nghệ, khiến việc hợp tác phát triển máy bay chiến đấu không thể tiếp tục.

Ngay từ đầu chương trình FCAS, Pháp đã mong muốn ngành công nghiệp hàng không quân sự nước này giữ vai trò quan trọng trong quá trình phát triển. Với kinh nghiệm phát triển thành công máy bay chiến đấu Rafale, Dassault Aviation của Pháp kiên trì yêu cầu giữ vai trò chủ đạo trong phát triển máy bay chiến đấu mới.

Về phía Đức, một trong những điều kiện quan trọng để Berlin tham gia FCAS là bảo đảm sự cân bằng về mức độ tham gia và tiếng nói giữa các bên, tránh tình trạng Đức chỉ đóng vai trò cung cấp tài chính.

 Mô phỏng Hệ thống tác chiến trên không tương lai (FCAS). Ảnh: Telegraph.

Một bất đồng lớn khác là yêu cầu đối với máy bay chiến đấu tương lai. Pháp muốn loại máy bay mới đáp ứng yêu cầu triển khai lực lượng trên phạm vi rộng và phục vụ hệ thống răn đe chiến lược, do đó chú trọng khả năng hoạt động trên tàu sân bay cũng như thực hiện nhiệm vụ liên quan đến lực lượng răn đe hạt nhân. Trong khi đó, Đức đã mua và đưa máy bay chiến đấu F-35 vào trang bị để thực hiện nhiệm vụ trong cơ chế “chia sẻ hạt nhân” của NATO, nên nhu cầu của Berlin đối với những tính năng mà Pháp đặt ra không hoàn toàn tương đồng.

Hai bên cũng có nhiều bất đồng liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ. Pháp là một trong số ít quốc gia châu Âu duy trì tương đối đầy đủ năng lực tự chủ phát triển hệ thống tác chiến hàng không, do đó thận trọng trong việc chia sẻ dữ liệu thiết kế, mã nguồn và những công nghệ nhạy cảm. Phía Đức lại lo ngại nếu công nghệ cốt lõi do Pháp chi phối, các doanh nghiệp Đức sẽ khó tham gia thực chất vào quá trình nghiên cứu-phát triển và nâng cao năng lực công nghệ của ngành hàng không trong nước.

Mặc dù hợp tác Pháp-Đức phát triển máy bay chiến đấu trong FCAS đã chấm dứt, nhu cầu tăng cường năng lực quốc phòng và tìm kiếm nền tảng tác chiến đường không thế hệ mới của các nước châu Âu vẫn còn. Trong thời gian tới, việc phát triển máy bay chiến đấu thế hệ thứ sáu tại châu Âu có thể đi theo một số hướng.

Một khả năng là trở lại mô hình một quốc gia giữ vai trò chủ đạo trong phát triển máy bay chiến đấu. Đối với Pháp, Dassault Aviation có nền tảng công nghệ để tiếp tục nghiên cứu máy bay chiến đấu thế hệ tiếp theo; phương án này cũng phù hợp với mục tiêu tăng cường tự chủ chiến lược của Paris. Tuy nhiên, áp lực nợ công và những hạn chế về ngân sách có thể trở thành trở ngại đáng kể đối với việc Pháp tự phát triển một chương trình có quy mô lớn.

Về phía Đức, sau khi dự án máy bay chiến đấu chung trong FCAS dừng lại, Airbus cùng 7 doanh nghiệp hàng không vũ trụ và quốc phòng Đức đã đề xuất thành lập nhóm phát triển máy bay chiến đấu thế hệ thứ sáu. Mục tiêu là dựa trên nền tảng công nghiệp của Đức để phát triển một hệ thống tác chiến đường không thế hệ mới, kết hợp các nền tảng có người lái và không người lái.

Một khả năng khác là hình thành lại các nhóm hợp tác nghiên cứu-phát triển đa quốc gia. Ngoài FCAS, Anh, Nhật Bản và Italy hiện đang triển khai Chương trình Không quân tác chiến toàn cầu (GCAP). Đức và Tây Ban Nha có thể xem xét những phương án hợp tác quốc tế khác, trong đó GCAP là một hướng được giới quan sát đề cập. Tuy nhiên, chương trình này cũng phải giải quyết nhiều vấn đề về kinh phí, phân chia công việc và quyền chủ đạo; khả năng tiếp nhận thêm đối tác vẫn còn phụ thuộc vào quyết định của các nước tham gia.

Việc Pháp và Đức chấm dứt hợp tác phát triển máy bay chiến đấu thế hệ mới trong FCAS cho thấy những khó khăn mà châu Âu phải đối mặt trong quá trình tăng cường năng lực tự chủ về quốc phòng, nhưng không đồng nghĩa với việc tiến trình hợp tác quốc phòng châu Âu chấm dứt. Pháp và Đức vẫn dự kiến duy trì hợp tác trong một số lĩnh vực, trong đó có “đám mây tác chiến” và các dự án quốc phòng khác.

Thực tế cho thấy, các chương trình quốc phòng đa quốc gia tại châu Âu thường phải giải quyết đồng thời những khác biệt về yêu cầu quân sự, lợi ích công nghiệp, nguồn lực tài chính và quyền kiểm soát công nghệ. Vì vậy, triển vọng phát triển máy bay chiến đấu thế hệ thứ sáu của châu Âu trong thời gian tới sẽ phụ thuộc đáng kể vào khả năng các quốc gia liên quan tìm được điểm cân bằng về nhu cầu tác chiến, lợi ích công nghiệp và chia sẻ công nghệ, qua đó tạo cơ sở cho những mô hình hợp tác quốc phòng mới.