Tuyển sinh đại học, cao đẳng 2026: Công bằng tuyển sinh trong kỷ nguyên số

Học sinh trải nghiệm tại Ngày hội Tư vấn Tuyển sinh - Hướng nghiệp (Ngày Mở lần thứ 19 năm 2026) tại TPHCM. Ảnh: HCM-UTE

Công bằng trong phương thức xét tuyển tổng hợp

Từ năm 2026, Đại học Quốc gia TPHCM dự kiến triển khai thống nhất phương thức xét tuyển tổng hợp, được xây dựng trên cơ sở kết hợp 3 nhóm tiêu chí gồm: Kết quả thi tốt nghiệp THPT, kết quả thi đánh giá năng lực do Đại học Quốc gia TPHCM tổ chức và quá trình học tập THPT. Tỷ trọng của từng tiêu chí được xác định dựa trên dữ liệu thực tế của ba năm gần nhất, nhằm bảo đảm sự tương thích giữa chất lượng đầu vào và yêu cầu đào tạo.

Chủ trương này hướng tới tinh gọn các phương thức xét tuyển, giảm xáo trộn cho thí sinh và tăng cường tính minh bạch trong đánh giá đầu vào. Thực tiễn tại Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TPHCM) cho thấy, phương thức xét tuyển tổng hợp đã được triển khai từ năm 2022 và mang lại hiệu quả tích cực. Nhà trường cho phép thí sinh linh hoạt sử dụng kết quả thi tốt nghiệp THPT hoặc kết quả thi đánh giá năng lực để xét tuyển, qua đó mở rộng cơ hội tiếp cận đại học cho nhiều nhóm thí sinh khác nhau.

Tuy nhiên, thông tin về việc các trường thành viên đại học này “chỉ xét tuyển theo phương thức tổng hợp” khiến không ít thí sinh và phụ huynh băn khoăn, lo ngại kỳ thi đánh giá năng lực có thể trở thành điều kiện bắt buộc trong công thức xét tuyển. Nỗi lo này càng dễ hiểu khi những năm gần đây, nhiều trường đại học mở rộng các phương thức xét tuyển riêng, trong đó có những phương thức yêu cầu thí sinh phải có kết quả các kỳ thi khác nhau.

Trước những băn khoăn đó, Đại học Quốc gia TPHCM khẳng định thí sinh không bắt buộc phải dự thi đánh giá năng lực khi tham gia phương thức xét tuyển tổng hợp. Theo đó, các trường thành viên của đại học này sẽ áp dụng một khung công thức xét tuyển thống nhất, cho phép thí sinh tham gia xét tuyển thông qua nhiều nguồn dữ liệu đầu vào khác nhau như kết quả thi tốt nghiệp THPT, kết quả thi đánh giá năng lực, kết quả học tập THPT và các tiêu chí hợp lệ khác theo quy định. Các tiêu chí này được kết hợp bằng những trọng số và nguyên tắc quy đổi rõ ràng, công khai, qua đó bảo đảm quyền tiếp cận công bằng cho thí sinh.

Cách tiếp cận này của Đại học Quốc gia TPHCM được các chuyên gia tuyển sinh đại học đánh giá phù hợp với thực tiễn học sinh hiện nay, khi không phải học sinh nào cũng có đủ thời gian, điều kiện tài chính hay thuận lợi về địa lý để tham gia các kỳ thi riêng. Đặc biệt, với học sinh ở các địa phương xa trung tâm, việc phải di chuyển để dự thi đánh giá năng lực có thể tạo thêm áp lực đáng kể trong giai đoạn ôn tập cuối cấp. Nói cách khác, phương thức xét tuyển tổng hợp chỉ thực sự bảo đảm công bằng khi không biến bất kỳ tiêu chí nào thành rào cản bắt buộc.

TS Mai Đức Toàn - Chuyên gia Hướng nghiệp đại học, Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Trường Đại học Gia Định, phân tích rằng công bằng trong tuyển sinh không chỉ thể hiện ở số lượng phương thức xét tuyển, mà quan trọng hơn là khả năng tiếp cận của thí sinh đối với từng phương thức. “Khi các trường liên tục điều chỉnh hoặc kết hợp nhiều phương thức xét tuyển trong thời gian ngắn, thí sinh, đặc biệt những em đã chuẩn bị lộ trình học tập từ lớp 10, lớp 11, dễ rơi vào trạng thái bị động, lo lắng và chịu rủi ro trong việc chọn ngành, trường”, TS Mai Đức Toàn nhận định.

Ở một góc nhìn khác, theo ThS Phạm Thái Sơn - Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Trường Đại học Công Thương TPHCM, quyền tự chủ tuyển sinh của các trường đại học là cần thiết, song phải đi kèm với trách nhiệm công bố thông tin sớm và ổn định. “Nếu thay đổi phương thức tuyển sinh, các trường nên công bố trước ít nhất 2 - 3 năm để học sinh có thời gian chuẩn bị. Những điều chỉnh đột ngột dễ khiến thí sinh bối rối, nhất là khi các em đã sớm định hướng tổ hợp môn và kế hoạch học tập”, ThS Sơn nhấn mạnh.

TS Mai Đức Toàn tư vấn hướng nghiệp cho học sinh THPT. Ảnh: NVCC

Nền tảng bảo đảm công bằng cho số đông

Trong bức tranh đa dạng của các phương thức tuyển sinh hiện nay, Kỳ thi tốt nghiệp THPT vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng, được xem là “điểm tựa” bảo đảm cơ hội tiếp cận đại học công bằng cho số đông học sinh. Theo TS Mai Đức Toàn, mọi thí sinh muốn xét tuyển đại học phải đáp ứng điều kiện cần là tốt nghiệp THPT. “Dù các trường sử dụng thêm phương thức nào, kết quả thi tốt nghiệp THPT vẫn là nền tảng, bởi đây là kỳ thi tất cả học sinh đều tham gia, có tính ổn định cao và ít biến động qua các năm”, TS Toàn nhận định.

Thực tế cho thấy, trong cơ cấu tuyển sinh của nhiều trường đại học, phương thức xét tuyển bằng điểm thi tốt nghiệp THPT vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể. Không chỉ được dùng để xét tuyển trực tiếp, kết quả kỳ thi này còn là căn cứ phân loại thí sinh theo các hệ đào tạo khác nhau, bảo đảm chuẩn đầu vào phù hợp với từng chương trình. “Với những ngành đặc thù như sư phạm, sức khỏe, công an - quân đội, điểm sàn và ngưỡng bảo đảm chất lượng đầu vào còn được quy định riêng, góp phần giữ vững chất lượng đào tạo”, TS Toàn cho biết.

Ông Toàn cho rằng, việc duy trì Kỳ thi tốt nghiệp THPT như một phương thức chủ đạo giúp giảm thiểu rủi ro cho thí sinh, nhất là trong bối cảnh quy chế tuyển sinh có nhiều điều chỉnh. “Đây là phương thức gần như không thay đổi qua các năm, giúp học sinh yên tâm tập trung ôn tập, không phải chịu áp lực chạy theo quá nhiều kỳ thi khác nhau”, ông nhấn mạnh.

ThS Phạm Thái Sơn đánh giá Kỳ thi tốt nghiệp THPT có uy tín cao, được công nhận trên phạm vi cả nước. Kỳ thi này không chỉ đánh giá kiến thức, mà còn phản ánh kỹ năng và năng lực học tập của thí sinh trong suốt quá trình phổ thông. Vì vậy, việc các trường đại học tiếp tục sử dụng kết quả này trong xét tuyển là hoàn toàn hợp lý.

Trong bối cảnh nhiều phương thức tuyển sinh cùng tồn tại, một số ý kiến lo ngại thí sinh sẽ phải tham gia nhiều kỳ thi để tăng cơ hội trúng tuyển. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, điều này không mang tính bắt buộc.

TS Mai Đức Toàn cho rằng, việc tham gia các kỳ thi riêng như đánh giá năng lực hay đánh giá tư duy nên xuất phát từ nguyện vọng và điều kiện cụ thể của từng thí sinh. Với những em có năng lực phù hợp, đây có thể là “cánh cửa” bổ sung. Ngược lại, với thí sinh có kết quả tốt ở Kỳ thi tốt nghiệp THPT, việc tập trung vào một phương thức phù hợp sẽ giúp giảm áp lực và phân bổ hợp lý thời gian, sức khỏe trong giai đoạn ôn tập cao điểm.

Sinh viên Trường Đại học Gia Định trong một tiết học. Ảnh: GDU

Ưu tiên ngoại ngữ trong tuyển sinh

Những năm gần đây, cùng xu hướng hội nhập và quốc tế hóa giáo dục đại học, nhiều trường ưu tiên thí sinh có chứng chỉ ngoại ngữ trong xét tuyển. Tuy nhiên, chính sách này cũng đặt ra câu hỏi về tính công bằng, khi điều kiện tiếp cận ngoại ngữ giữa các nhóm học sinh còn nhiều khác biệt.

Thực tế tuyển sinh cho thấy, chứng chỉ ngoại ngữ từng được xem là lợi thế lớn, thậm chí là tiêu chí cộng điểm ưu tiên tại không ít trường. Năm 2025, Trường Đại học Luật TPHCM áp dụng chính sách cộng 2 - 3 điểm cho thí sinh có chứng chỉ IELTS từ 5.5 - 7.5 khi xét tuyển kết hợp với học bạ 6 học kỳ. Trường Đại học Kinh tế - Luật (Đại học Quốc gia TPHCM) cộng 0,5 - 1,5 điểm xét tuyển đối với thí sinh có chứng chỉ IELTS từ 5.0 trở lên.

“Vai trò của các chứng chỉ như IELTS, TOEFL hiện nay đã có sự điều chỉnh đáng kể” - ThS Phạm Thái Sơn nhìn nhận. Chứng chỉ ngoại ngữ không còn là yếu tố cộng điểm ưu tiên mạnh như trước, mà được nhìn nhận như kỹ năng cần thiết để học tập và làm việc, không phải lợi thế tạo chênh lệch trong xét tuyển.

Ngày càng nhiều cơ sở đào tạo sử dụng chứng chỉ ngoại ngữ như “thước đo” trong xét tuyển, đặc biệt với các chương trình chuẩn quốc tế, giảng dạy bằng tiếng Anh hoặc các chương trình quốc tế do trường quản lý. Tuy nhiên, theo TS Mai Đức Toàn, tiêu chí này cần được áp dụng linh hoạt, phù hợp với từng nhóm ngành, hệ đào tạo và mục tiêu cụ thể của chương trình.

Theo ông, chứng chỉ ngoại ngữ không nên trở thành tiêu chí quyết định trong xét tuyển đầu vào, mà phù hợp hơn khi đóng vai trò tiêu chí phụ, hỗ trợ tuyển sinh đối với những ngành nghề có yêu cầu cao về năng lực ngoại ngữ. Trên thực tế, phần lớn chương trình đào tạo đại học đã quy định chuẩn đầu ra về ngoại ngữ, giúp sinh viên tiếp tục hoàn thiện kỹ năng trong quá trình học tập.

Từ góc độ công bằng, TS Toàn nhấn mạnh không nên lạm dụng chứng chỉ ngoại ngữ như một rào cản áp dụng cho tất cả thí sinh. Sự chênh lệch lớn về điều kiện học ngoại ngữ giữa học sinh ở đô thị và nông thôn, vùng sâu, xa là nguyên nhân khiến vấn đề này trở thành điểm nóng trong tuyển sinh những năm gần đây. Do đó, thay vì đặt nặng chứng chỉ ngoại ngữ ở đầu vào, các trường cần tập trung bảo đảm chất lượng đào tạo và chuẩn đầu ra, vừa nâng cao năng lực người học, vừa giữ vững nguyên tắc công bằng.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cho rằng điều quan trọng hơn là định hướng học sinh phát triển năng lực toàn diện. ThS Phạm Thái Sơn khuyến nghị học sinh nên chú trọng kiến thức nền tảng, kỹ năng học tập và giao tiếp, trong đó ngoại ngữ là một phần của quá trình rèn luyện lâu dài, chứ không phải “tấm vé” quyết định cơ hội vào đại học.

Yên San