Ukraine trước bài toán chiến tranh tiêu hao: Khi tiền, người và niềm tin đều trở thành giới hạn

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đang ở trung tâm của bài toán duy trì xung đột với Nga trong điều kiện chi phí ngày càng tăng và các đối tác EU ngày càng đặt ra nhiều yêu cầu hơn. (Nguồn: Ukrinform)

Vấn đề hiện nay với Ukraine đã không còn đơn thuần là có nhận được thêm viện trợ hay không, mà là có thể duy trì mô hình xung đột hiện nay đến bao lâu trong điều kiện chi phí ngày càng tăng và các đối tác phương Tây ngày càng đặt ra nhiều yêu cầu hơn.

Từ thực địa đến mặt trận tài chính

Những ngày đầu tháng 10, khi Thủ tướng Đức Friedrich Merz tới Kiev giữa lúc các cuộc không kích của Nga gia tăng, hình ảnh một châu Âu “mệt mỏi” và chuẩn bị rút khỏi Ukraine lại được truyền thông nhắc tới.

Nhưng Berlin lại công bố thêm hơn 1,3 tỷ Euro hỗ trợ Ukraine, trong đó 1 tỷ Euro dành cho quân sự và 350 triệu Euro cho năng lượng, đồng thời ký 15 thỏa thuận trị giá hơn 8,5 tỷ Euro.

Điều đó cho thấy sẽ là quá sớm nếu nói châu Âu đã quay lưng với Kiev. Tuy nhiên, tiền không còn là câu trả lời duy nhất.

Ngày 2/10, Ủy ban châu Âu tiếp tục giải ngân 2,9 tỷ Euro cho Ukraine, một phần của khoản vay 90 tỷ Euro dành cho giai đoạn 2026-2027, trong khuôn khổ Ukraine Facility - công cụ tài chính của EU hỗ trợ cho Ukraine trong giai đoạn 2024-2027. Nhưng trước đó, The Financial Times đưa tin, EU đã từ chối đề nghị của Kiev về việc đẩy nhanh nguồn vốn dự kiến dành cho năm 2027. Ukraine muốn sử dụng sớm khoản tiền này cho nhu cầu quân sự, trong khi EU yêu cầu hoàn thành các cam kết cải cách.

Hai diễn biến tưởng như trái ngược ấy thực ra bổ sung cho nhau. Châu Âu vẫn chuyển tiền cho Ukraine, thậm chí tiếp tục cam kết những khoản rất lớn, nhưng đồng thời muốn xác định rõ tiền được sử dụng như thế nào, bộ máy nhà nước vận hành ra sao và những cải cách đã cam kết có thực sự được thực hiện hay không. EU không đóng hầu bao nhưng đang thay đổi chiếc khóa của hầu bao ấy.

Áp lực ấy trở nên rõ ràng hơn khi đặt cạnh những con số mới nhất về ngân sách Ukraine. Theo Reuters, ngày 5/10, Ukraine đang đối mặt với cuộc khủng hoảng ngân sách nghiêm trọng nhất kể từ khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự quy mô lớn năm 2022. Trong chín tháng đầu năm 2026, nguồn thu thuế của Ukraine chỉ đạt khoảng 42 tỷ USD, trong khi nhu cầu chi tiêu thiết yếu của cả năm lên tới khoảng 56 tỷ USD, trong đó riêng quốc phòng cần khoảng 27 tỷ USD.

Ukraine đã nhận gần 200 tỷ USD hỗ trợ tài chính từ bên ngoài kể từ năm 2022, giúp Kiev duy trì hoạt động của nhà nước và tránh khủng hoảng tài chính toàn diện. Nhưng sự phụ thuộc ấy tạo ra một nghịch lý: Càng kéo dài xung đột, Ukraine càng cần nhiều tiền hơn, trong khi khả năng tự tạo nguồn lực lại suy yếu bởi chính cuộc xung đột ấy.

Các cuộc không kích của Nga còn làm gián đoạn sản xuất, vận tải và xuất khẩu. Kiev đề xuất ngân sách quốc phòng kỷ lục khoảng 110 tỷ USD cho năm 2027, trong khi Bộ trưởng Tài chính Ukraine Sergii Marchenko cho biết khoản thiếu hụt tài chính bên ngoài đã lên tới 32,6 tỷ USD.

Cuộc xung đột vì thế tạo ra một vòng xoáy khó phá vỡ: Các cuộc tấn công làm tăng chi tiêu quân sự và suy giảm nguồn thu, nguồn thu giảm lại làm tăng nhu cầu viện trợ, còn viện trợ càng lớn thì yêu cầu về cải cách, minh bạch và kiểm soát tài chính từ các nhà tài trợ càng cao.

Từ tham nhũng đến bài toán nhân lực

Báo The Financial Times cho biết, EU yêu cầu Ukraine thực hiện thêm một số cải cách để có thể giải ngân khoảng 34 tỷ Euro hỗ trợ còn lại trong năm 2026 từ khoản vay 90 tỷ Euro dành cho giai đoạn 2026-2027, liên quan chính sách thuế, số hóa hệ thống thuế và đặc biệt là duy trì các cơ chế bảo vệ tính độc lập của các thiết chế chống tham nhũng. Với Kiev, sức ép này không dễ xử lý: chính quyền cần tiền ngay cho tiền tuyến, trong khi các nhà tài trợ lại càng đòi hỏi kiểm soát chặt trong thời điểm khẩn cấp.

Đó cũng là lý do câu chuyện tham nhũng đang có ý nghĩa đặc biệt đối với tương lai của chính quyền Tổng thống Volodymyr Zelensky. Một nghiên cứu của Quỹ Carnegie vì hòa bình quốc tế công bố tháng hồi tháng 7 cho thấy, tham nhũng ngày càng trở thành một trong những vấn đề làm suy yếu “hợp đồng xã hội” giữa chính quyền và người dân Ukraine.

Theo các cuộc thăm dò được nghiên cứu này dẫn lại, 71% người được hỏi năm 2025 cho rằng, tham nhũng đã gia tăng trong thời kỳ xung đột. Đến tháng 4/2026, 54% coi tham nhũng là mối đe dọa lớn hơn đối với đất nước so với hành động quân sự, trong khi 39% có quan điểm ngược lại.

Những con số đó không có nghĩa là xã hội Ukraine đã quay lưng với cuộc xung đột, nhưng sự mệt mỏi gia tăng khi những người chịu gánh nặng chiến tranh đặt câu hỏi về sự công bằng của hệ thống.

Đây là điểm mà vấn đề tham nhũng gặp trong chính sách huy động. Một người lính ở tiền tuyến có thể chấp nhận điều kiện khắc nghiệt nếu tin rằng những người khác cũng đang thực hiện nghĩa vụ tương tự. Nhưng cảm giác bất công sẽ nhanh chóng xuất hiện nếu có người có tiền hoặc quan hệ để tránh nghĩa vụ, trong khi những người khác phải tiếp tục chiến đấu trong điều kiện ngày càng khó khăn.

Carnegie lưu ý rằng, bất cập trong chính sách huy động, lạm dụng quyền lực và tuyển quân cưỡng chế làm suy giảm niềm tin; tình trạng vắng mặt không phép cũng gia tăng, liên quan sự kiệt sức, điều kiện phục vụ và sự không chắc chắn về luân chuyển hay xuất ngũ.

Cảm giác bất công sẽ nhanh chóng xuất hiện trong những người lính nếu họ phải chiến đấu trong điều kiện ngày càng khó khăn, trong khi người có tiền hoặc quan hệ để tránh nghĩa vụ. (Nguồn: France Médias Monde)

Cũng theo Carnegie, vấn đề của Kiev không đơn thuần là thiếu người. Ukraine vẫn còn một nguồn nhân lực đáng kể trong độ tuổi quân sự, nhưng cái khó là chuyển nguồn nhân lực đó thành những đơn vị chiến đấu được huấn luyện tốt, có động lực và khả năng duy trì sức chiến đấu lâu dài. Sau khi các dòng tình nguyện suy giảm, việc dựa nhiều hơn vào tuyển quân cưỡng chế có lúc tạo ra những lực lượng có chất lượng và động lực thấp hơn.

Giới hạn sâu xa nhất của chiến tranh tiêu hao đối với Kiev có lẽ nằm ở chỗ tiền chỉ phục vụ được một phần. Tiền có thể mua đạn pháo, máy bay không người lái, tên lửa đánh chặn và thiết bị quân sự; cũng có thể giúp sửa chữa nhà máy điện, duy trì hệ thống y tế, trả lương cho công chức và giữ cho bộ máy nhà nước tiếp tục hoạt động. Nhưng tiền không thể tự động tạo ra binh sĩ có kinh nghiệm, không thể phục hồi một cơ sở hạ tầng đã bị phá hủy trong vài ngày và càng không thể ngay lập tức khôi phục niềm tin của xã hội.

Tổng thống Zelensky và khoảng không ngày càng hẹp

Ở trung tâm bài toán ấy là Tổng thống Zelensky. Nhà lãnh đạo Ukraine phải cân bằng những yêu cầu mâu thuẫn: quân đội cần thêm nguồn lực trong khi ngân sách chịu sức ép; xã hội đòi hỏi gánh nặng xung đột được phân bổ công bằng trong khi huy động có thể tạo thêm bất mãn; EU yêu cầu cải cách và minh bạch trong khi xung đột thúc đẩy chính quyền ưu tiên tốc độ; còn nền kinh tế cần duy trì sản xuất giữa những cuộc không kích.

Điều đó tạo ra một nghịch lý: Càng cần hỗ trợ lâu dài của phương Tây, Kiev càng phải chứng minh khả năng cải cách; nhưng cải cách sâu trong thời kỳ xung đột cũng chạm tới những lợi ích và cấu trúc quyền lực đã hình thành trong nhiều năm.

Carnegie cảnh báo rằng, xung đột đã làm thay đổi sâu sắc quan hệ giữa nhà nước và xã hội Ukraine, đồng thời gia tăng sự chú ý của công chúng tới tham nhũng và trách nhiệm của giới lãnh đạo. Nếu những vấn đề này không được xử lý, chúng có thể trở thành thách thức chính trị lâu dài.

Cuộc xung đột của những giới hạn

Nếu nhìn toàn bộ bức tranh, sẽ không chính xác khi kết luận rằng phương Tây đang rời bỏ Ukraine. Nhưng cũng không thể coi nguồn hỗ trợ của phương Tây là vô hạn. Thực tế mới là phương Tây đang chuyển từ mô hình “hỗ trợ để Ukraine tồn tại” sang “hỗ trợ với điều kiện Kiev phải chứng minh khả năng tự tổ chức và cải cách”.

Điều Kiev cần lo ngại có lẽ không phải là một ngày châu Âu đột ngột “đóng cửa hầu bao”, mà là mỗi khoản tiền mới sẽ ngày càng đắt hơn về điều kiện chính trị, cải cách thể chế và mức độ giám sát.

Nhìn từ Moscow, những khó khăn tài chính và nhân lực của Ukraine có thể được xem là dấu hiệu chiến lược tiêu hao đang phát huy tác dụng; từ Kiev, đó là cái giá để bảo vệ khả năng tồn tại; còn từ EU, đó là bài toán tiếp tục hỗ trợ mà không biến thành cam kết tài chính không có điểm dừng.

Nga vẫn phải trả cái giá rất lớn cho xung đột và cũng phải đối mặt với những giới hạn kinh tế, quân sự của riêng mình. Nhưng Ukraine đang phải tiến hành một cuộc xung đột mà phần lớn chi tiêu dân sự phụ thuộc vào nguồn tài chính bên ngoài, trong khi chính cuộc xung đột lại làm suy giảm năng lực tạo ra nguồn thu trong nước. Đây là một cấu trúc dễ bị tổn thương nếu giao tranh kéo dài vượt quá khả năng duy trì cam kết của các đối tác.

Điều có thể thấy rõ hơn là cuộc xung đột đang được quyết định ngày càng nhiều bởi những giới hạn phía sau tiền tuyến, đó là ngân sách, nền kinh tế, hạ tầng và lao động cũng như niềm tin của xã hội về sự công bằng.

Ukraine chưa đứng trước những mối đe dọa lớn nhất như sự sụp đổ tất yếu hay phương Tây rời đi, nhưng khoảng không để mắc sai lầm đang hẹp dần. Hãng tin Reuters dẫn các đánh giá cho thấy, Ukraine có nguy cơ không nhận được hoặc bị chậm gần 29,5 tỷ USD viện trợ nước ngoài trong năm 2026 nếu không đáp ứng các cam kết cải cách với Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) và EU. Đây có lẽ là thông điệp quan trọng nhất từ những diễn biến tại EU hiện nay.

Trong một cuộc chiến tiêu hao, bên có nhiều nguồn lực hơn chưa chắc đã giành chiến thắng nhanh hơn. Nhưng bên không thể duy trì được nguồn lực, nhân lực và niềm tin đủ lâu sẽ ngày càng khó định đoạt được kết cục theo ý mình. Và đối với Ukraine, đó mới là giới hạn khó vượt qua nhất của cuộc xung đột hiện nay.