Về quê bằng nhịp cầu điện ảnh

Trong cuộc trò chuyện với TG&VN, chị không nói nhiều về thành tích của mình hay nghệ thuật điện ảnh mà đưa người đối thoại đi qua những trải nghiệm một người làm phim sống giữa nhiều không gian văn hóa. Bộ phim Entropia của chị cùng với hành trình trở về Việt Nam cho thấy điện ảnh không chỉ là ngôn ngữ sáng tạo mà còn là cách con người đối thoại với cội nguồn, với chính mình và với thế giới đương đại.

Môi trường xã hội, văn hóa ở Ba Lan đã tác động như thế nào đến việc lựa chọn con đường theo điện ảnh của chị?

Sống tại Ba Lan cho tôi thời gian và khoảng cách cần thiết để lắng nghe thế giới xung quanh và chính mình. Nhưng điều quan trọng hơn cả là điện ảnh đã cho tôi cơ hội quay trở lại Việt Nam và giới thiệu bộ phim của mình với khán giả quê hương.

Với tôi, làm phim không chỉ là nghề nghiệp, mà còn là cây cầu, cho phép tôi trở về, mang theo câu chuyện đã được hình thành từ những trải nghiệm rất riêng. Chính từ việc sống giữa nhiều không gian khác nhau, câu hỏi về bản sắc và cảm giác thuộc về dần trở thành trung tâm trong suy nghĩ và sáng tác của tôi.

Lớn lên giữa hai nền văn hóa Việt Nam và Ba Lan, trải nghiệm cá nhân ấy ảnh hưởng ra sao đến cái nhìn của chị về bản sắc, gia đình và nguồn cội?

Sống giữa hai nền văn hóa không còn là điều hiếm gặp trong bối cảnh giao lưu, di chuyển ngày càng thuận lợi. Tuy nhiên, bản sắc Việt Nam vẫn hiện diện rõ nét trong tôi.

Trưởng thành giữa Việt Nam và Ba Lan giúp tôi hình thành sự trân trọng đối với cả hai nền văn hóa, vốn không đối lập mà cùng song hành. Dẫu vậy, tôi luôn dành nhiều nỗi nhớ hơn cho Việt Nam, phần vì chưa có điều kiện gắn bó trọn vẹn với đời sống thường nhật nơi đây. Chính khoảng cách ấy làm cho sự gắn kết trở nên sâu sắc và day dứt hơn.

Đối với tôi, bản sắc là điều chúng ta mang theo từ gia đình, nhưng đồng thời cũng được hình thành bởi môi trường mà chúng ta lớn lên. Khi hai thế giới này rất khác nhau, câu hỏi về sự thuộc về trở nên phức tạp hơn.

Cá nhân tôi không cảm thấy mình là người xa lạ ở cả Việt Nam lẫn Ba Lan. Cảm giác ấy chỉ xuất hiện khi tôi đối diện với những người xa lạ, khi họ đặt câu hỏi về con người tôi chỉ vì tôi không phù hợp với những khuôn mẫu quen thuộc trong suy nghĩ của họ.

Khi đó, tôi tự hỏi vì sao việc tôi là ai, tôi cảm thấy mình thuộc về đâu lại bị nghi ngờ chỉ dựa trên ngoại hình. Dù vậy, đây là một trải nghiệm tích cực, bởi nó giúp tôi hiểu sâu hơn về chính mình và về cách xã hội vận hành.

Ý tưởng cho bộ phim “Entropia” bắt nguồn từ đâu và những trải nghiệm nào khiến chị quyết định biến câu chuyện này thành một tác phẩm điện ảnh?

Entropia bắt đầu từ một cảm giác khó gọi tên. Đó là trạng thái chông chênh, mất cân bằng, khi con người không hoàn toàn thuộc về một nơi nào. Tôi không tìm kiếm một câu chuyện lớn, mà bắt đầu từ những chuyển động rất nhỏ bên trong nội tâm. Tôi tin rằng chỉ bằng cách đi vào thế giới bên trong, bộ phim mới có thể nói lên điều mà tôi muốn kể.

Chính từ những suy tư đó, tôi bắt đầu đặt câu hỏi vì sao trải nghiệm của một thế hệ lại chưa từng được kể một cách trọn vẹn trên màn ảnh?

Nhân vật Mây trong bộ phim dường như đại diện cho nhiều người trẻ gốc Việt tại châu Âu. Theo chị, những khó khăn mà thế hệ này đang phải đối diện trong đời sống hàng ngày là gì?

Cho đến nay, vẫn chưa có một bộ phim nào thực sự phản ánh một cách chân thực trải nghiệm của thế hệ thứ hai người Việt tại Ba Lan.

Với Entropia, tôi mong muốn lấp đầy khoảng trống đó. Tôi cũng là người Việt đầu tiên tại Ba Lan nhận được hỗ trợ tài chính chính thức để thực hiện một bộ phim, điều này mang ý nghĩa rất lớn không chỉ với cá nhân tôi mà còn với cộng đồng.

Mây không phải là một trường hợp cá biệt. Nhân vật này phản ánh trải nghiệm của nhiều người trẻ gốc Việt tại châu Âu, những người lớn lên giữa kỳ vọng gia đình, khác biệt văn hóa và những cảm xúc khó diễn đạt thành lời.

Cuộc sống của họ thường diễn ra trong im lặng, nhưng chính sự im lặng ấy lại chất chứa rất nhiều xung đột nội tâm. Trạng thái “ở giữa” vừa mong manh, vừa tạo nên một sự nhạy cảm rất riêng.

Chị đánh giá thế nào về môi trường làm phim tại Ba Lan hiện nay, đặc biệt là cơ hội dành cho các đạo diễn trẻ và những tiếng nói đến từ cộng đồng nhập cư?

Tôi luôn bị thu hút bởi những không gian giao thoa, nơi các nền văn hóa chạm vào nhau. Làm phim “ở giữa” không phải lúc nào cũng là lựa chọn an toàn, bởi không phải ai cũng có quyền tiếp cận hay được lắng nghe từ vị trí đó. Nhưng tôi tin rằng điện ảnh đương đại cần những góc nhìn như vậy, bởi đời sống hôm nay vốn không còn ranh giới rõ ràng như trước.

Ba Lan là quốc gia có nhiều thiết chế hỗ trợ nghệ sĩ, đặc biệt là các nhà làm phim trẻ. Một trong những đơn vị quan trọng là Studio Munka, nơi tạo điều kiện cho các đạo diễn trẻ có cơ hội thực hiện những bộ phim đầu tay trong môi trường chuyên nghiệp.

Tôi may mắn có được cơ hội này và luôn cảm thấy biết ơn. Mỗi năm, trên toàn quốc chỉ có khoảng 4-6 đạo diễn được lựa chọn tham gia chương trình, vì vậy đây là cơ hội rất quý giá và mang tính cạnh tranh cao.

Phản ứng của khán giả Ba Lan sau khi xem "Entropia" có điều gì khiến chị bất ngờ và chị cảm nhận ra sao về sự đồng cảm của họ với câu chuyện và bản sắc của cộng đồng người Việt?

Phản ứng của khán giả Ba Lan dành cho Entropia vượt xa mọi mong đợi của tôi. Bộ phim được chiếu như một suất chiếu độc lập, điều rất hiếm đối với phim ngắn.

Vé được bán hết gần như ngay lập tức và Ban tổ chức đã nhanh chóng bổ sung thêm suất chiếu. Nhiều người nói rằng họ chưa từng thấy một phim ngắn nhận được sự quan tâm như vậy.

Với tôi và ê-kíp, không có niềm vui nào lớn hơn việc được nhìn thấy rạp chiếu kín khán giả. Đó là khoảnh khắc người làm phim cảm nhận rõ ràng rằng công việc của mình đã được lắng nghe.

Trên hành trình làm nghề tại Ba Lan, chị đã phải vượt qua những thách thức nào để khẳng định tiếng nói cá nhân trong một nền điện ảnh đa dạng?

Thách thức lớn nhất đối với tôi có lẽ là chấp nhận việc mình không dễ dàng thuộc về một khuôn mẫu sẵn có nào. Làm việc giữa nhiều bối cảnh văn hóa đồng nghĩa với việc luôn phải đối diện với sự bất định. Nhưng theo thời gian, tôi học được rằng chính từ sự không ổn định ấy, tiếng nói cá nhân dần hình thành.

Chị có thể chia sẻ về những cảm xúc khi trở lại quê hương tham dự Tuần phim Ba Lan tại Việt Nam 2025, đặc biệt bộ phim của mình được giới thiệu tới đông đảo khán giả ở quê nhà?

Trở lại Việt Nam để giới thiệu Entropia là trải nghiệm rất đặc biệt. Đó không chỉ là một sự kiện nghề nghiệp mà là khoảnh khắc hành trình sáng tạo của tôi gặp lại nguồn cội. Việc được chia sẻ bộ phim với khán giả quê hương mang lại cho tôi cảm giác như một cuộc trở về nhẹ nhàng, thông qua điện ảnh.

Trong thời gian tới, chị có dự định tiếp tục khai thác các đề tài liên quan đến di cư, bản sắc và cộng đồng người Việt hay mở rộng sang những hướng sáng tác mới?

Trong thời gian tới, tôi muốn tiếp tục làm những bộ phim tồn tại trong không gian “ở giữa” này. Entropia sử dụng lối kể chuyện hai giọng và đối thoại tiết chế. Có lẽ đó là cách duy nhất để câu chuyện của nhân vật chính được cất lên một cách trung thực.

Tôi không xem đây là giới hạn, mà là một ngôn ngữ sáng tạo. Tôi còn rất nhiều câu chuyện muốn kể và Entropia mới chỉ là điểm khởi đầu.

Anna Fam-Rieskaniemi tốt nghiệp Đại học Warszawa chuyên ngành Ngữ văn Ba Lan (Polonistyka) và từng theo học tại trường điện ảnh mang tên đạo diễn Ba Lan danh tiếng Andrzej Wajda. Các tác phẩm của Anna Fam-Rieskaniemi tập trung vào con người, bản sắc và trải nghiệm sống giữa nhiều nền văn hóa.

Phim truyện ngắn Entropia về cộng đồng người Việt tại Ba Lan đã được trình chiếu tại nhiều liên hoan phim quốc tế uy tín ở châu Âu, Hoa Kỳ, Canada và Việt Nam, đồng thời nhận được sự quan tâm lớn từ khán giả và giới chuyên môn.

Năm nay, bộ phim giành giải Đạo diễn tại Liên hoan phim “Cinema Without Borders” tổ chức tại Los Angeles (Mỹ). Hiện Anna Fam-Rieskaniemi đang phát triển các dự án điện ảnh mới tại châu Âu và châu Á.

Trọng Vũ