VEFTA: Mở rộng thị trường, gia tăng cơ hội cho doanh nghiệp Việt

Mở rộng dư địa xuất khẩu sang thị trường cao cấp

Theo ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động, chuỗi cung ứng dịch chuyển và chính sách thương mại ngày càng khó dự báo, việc đa dạng hóa thị trường có ý nghĩa quan trọng đối với doanh nghiệp Việt Nam. Tiếp cận thêm những thị trường có sức mua cao giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống, tăng khả năng thích ứng trước biến động bên ngoài.

Ông Tuấn cho rằng, Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA) có thế mạnh về công nghệ, tài chính, dược phẩm và năng lượng, trong khi Việt Nam có năng lực sản xuất, chế biến cùng nguồn cung hàng hóa đa dạng. Những lợi thế bổ trợ này tạo cơ hội để hàng Việt tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao về chất lượng và trách nhiệm trong sản xuất, kinh doanh.

Về thuế quan, ông Tuấn cho biết, EFTA cam kết xóa bỏ thuế ngay khi Hiệp định có hiệu lực đối với hơn 90% số dòng thuế, tương đương 99,5% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang khối. Hàng công nghiệp thuộc phạm vi cam kết được hưởng thuế suất 0%, nhiều mặt hàng nông sản cũng được giảm thuế theo lộ trình.

Bà Nguyễn Sơn Trà, Phụ trách Phòng WTO, Đàm phán và thực thi Hiệp định, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương) nhận định, VEFTA tạo thêm không gian để doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, thúc đẩy hợp tác đầu tư và chuyển giao công nghệ trong các lĩnh vực như năng lượng tái tạo, dược phẩm, máy móc, tài chính và logistics. Tuy nhiên, EFTA cũng là thị trường có yêu cầu nghiêm ngặt về chất lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường, quyền lao động và truy xuất nguồn gốc. Với sản phẩm gỗ và nội thất, doanh nghiệp phải chứng minh nguồn nguyên liệu hợp pháp, đáp ứng yêu cầu về quản lý rừng và bảo vệ môi trường. Vì vậy, việc tuân thủ tiêu chuẩn cần được đặt ra ngay từ khâu tổ chức sản xuất.

Đáp ứng quy tắc xuất xứ để tận dụng ưu đãi

Phân tích về các cam kết thuế quan, bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và Kinh tế Đối ngoại (Bộ Tài chính) cho biết, hàng công nghiệp thuộc phạm vi cam kết được hưởng thuế suất 0%, trong khi nhiều mặt hàng nông sản như cà phê, gạo, mật ong và rau quả chế biến cũng có cơ hội hưởng ưu đãi. Tuy nhiên, các nước EFTA áp dụng ba biểu thuế riêng, trong đó Thụy Sĩ và Liechtenstein sử dụng chung một biểu thuế, còn Na Uy và Iceland có biểu thuế riêng. Do đó, doanh nghiệp cần tra cứu chính xác mã HS và biểu thuế áp dụng tại từng thị trường để tính toán giá thành phù hợp.

Ở chiều nhập khẩu, Việt Nam cam kết tự do hóa khoảng 86,7% số dòng thuế đối với hàng hóa EFTA theo lộ trình tối đa 15 năm. Trong đó, gần 40% số dòng thuế được xóa bỏ ngay khi Hiệp định có hiệu lực; 69 dòng thuế xuất khẩu được cắt giảm hoặc xóa bỏ theo lộ trình 5, 10 và 15 năm. Bà Linh cũng cho hay, Bộ Tài chính đang xây dựng hai biểu thuế ưu đãi và hướng dẫn thực hiện các cam kết của Hiệp định.

Để được hưởng ưu đãi thuế quan, hàng hóa phải đáp ứng quy tắc xuất xứ theo quy định. Ông Nguyễn Hoàng Hà, Phó Trưởng phòng Xuất xứ hàng hóa, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, chương quy tắc xuất xứ của VEFTA gồm 31 điều, với khoảng 1.440 quy tắc cụ thể theo mặt hàng. Tùy sản phẩm, doanh nghiệp phải đáp ứng các tiêu chí như xuất xứ thuần túy, chuyển đổi mã số hàng hóa, hàm lượng giá trị khu vực hoặc công đoạn sản xuất theo quy định. Những hoạt động đơn giản như đóng gói không đủ để quyết định xuất xứ sản phẩm.

Bên cạnh đó, cơ chế cộng gộp xuất xứ mở thêm lựa chọn về nguồn nguyên liệu. Theo điều kiện của Hiệp định, một số nguyên liệu có xuất xứ từ ASEAN hoặc EU có thể được cộng gộp khi sản xuất hàng xuất khẩu sang EFTA; phía EFTA cũng áp dụng cơ chế cộng gộp với nguyên liệu có xuất xứ EU. Tuy nhiên, nguyên liệu nhập khẩu từ các thị trường này không mặc nhiên được công nhận xuất xứ mà phải đáp ứng các điều kiện cụ thể và có chứng từ chứng minh hợp lệ.

Theo ông Hà, hồ sơ xuất xứ cần được xây dựng xuyên suốt quá trình sản xuất, gồm hợp đồng, tờ khai hải quan, bảng kê nguyên liệu, quy trình sản xuất, vận đơn và hóa đơn. Cơ chế tự chứng nhận xuất xứ dự kiến được mở rộng theo lộ trình thực hiện Hiệp định, giúp doanh nghiệp chủ động hơn, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm pháp lý. Ông Hà khuyến nghị, bên cạnh quy tắc xuất xứ, doanh nghiệp cần đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, lao động, quản lý rừng và khai thác thủy sản hợp pháp; kiểm soát nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và giảm phát thải. Trong thời gian chờ Hiệp định có hiệu lực, doanh nghiệp nên rà soát mã HS, nguồn nguyên liệu, hồ sơ sản xuất, tiêu chí xuất xứ và tiêu chuẩn thị trường, đồng thời chuẩn bị chi phí và tìm kiếm đối tác để tận dụng ưu đãi.

Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA) được ký ngày 18/10/2026 tại Hà Nội, sau quá trình đàm phán bắt đầu từ năm 2012. EFTA gồm bốn thành viên là Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, đều là những nền kinh tế có thu nhập cao, với nhiều thế mạnh trong các lĩnh vực công nghệ, tài chính, dược phẩm và năng lượng.