Vì sao càng phán xét người khác, ta càng dễ lặp lại lỗi của họ?

Trong giao tiếp, đôi khi chỉ một lời nói khó nghe hay một hành động thiếu tinh tế của người khác cũng đủ khiến chúng ta bực bội. Thế nhưng, càng chăm chú vào khuyết điểm của người khác, chúng ta càng dễ quên rằng bản thân cũng có những thiếu sót.

Trong cuốn Chủ nghĩa khắc kỷ , tác giả William B. Irvine lý giải cách các triết gia Khắc kỷ nhìn nhận những mối quan hệ phiền toái và cách giữ sự bình thản trước hành vi của người xung quanh.

Tác giả / Tác phẩm

A Guide to the Good Life: The Ancient Art of Stoic Joy (Chủ nghĩa khắc kỷ)

Tác giảWilliam B. Irvine

Nhà xuất bảnNXB Công Thương - Thái Hà Books

Chủ nghĩa khắc kỷ (A Guide to the Good Life: The Ancient Art of Stoic Joy) là cuốn sách của William B. Irvine, tập trung vào những tư tưởng của triết học Khắc kỷ và cách vận dụng chúng để đối diện với những vấn đề quen thuộc trong cuộc sống hiện đại. Thông qua các quan niệm về ham muốn, nghịch cảnh, mất mát và hạnh phúc, tác giả gợi mở cách nhìn giúp con người sống tỉnh thức hơn, bớt phụ thuộc vào những yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát.

Thói hư tật xấu có tính truyền nhiễm

Có những người thường xuyên than vãn, dễ nổi nóng, thích nói xấu hoặc nhìn mọi chuyện bằng thái độ bất mãn. Ban đầu, chúng ta có thể chỉ cảm thấy khó chịu, thậm chí tự nhủ sẽ không bao giờ hành xử như họ. Nhưng sau một thời gian tiếp xúc, chính chúng ta có thể bắt đầu phàn nàn nhiều hơn, dễ cáu gắt và nhìn người xung quanh bằng ánh mắt khắt khe hơn.

Đáng nói, sự thay đổi ấy không phải lúc nào cũng dễ nhận ra. Những thói quen xấu có thể len lỏi vào suy nghĩ, lời nói và hành vi qua những lần tiếp xúc.

Trong cuốn sách Chủ nghĩa khắc kỷ, triết gia Seneca cảnh báo thói hư, tật xấu có tính truyền nhiễm, dễ lây lan và khó nhận biết từ người này sang người khác. Epictetus cũng cho rằng ở cạnh một người không trong sạch, chúng ta có thể trở nên không trong sạch.

Theo các nhà Khắc kỷ, điều quan trọng không chỉ là người khác hành xử ra sao, mà còn là cách chúng ta chịu ảnh hưởng từ họ. Khi thường xuyên tiếp xúc với những người hay than phiền, sống buông thả hoặc xem nhẹ các giá trị tốt đẹp, chúng ta có thể dần bắt chước những thói quen ấy mà không nhận ra, từ đó đánh mất những phẩm chất tốt đẹp.

Thói quen xấu có thể âm thầm lan truyền qua những lần tiếp xúc hàng ngày, khiến chúng ta dần bắt chước cách suy nghĩ và hành xử của người khác mà không nhận ra. Ảnh: Magnific.

Triết gia Seneca đặc biệt cảnh giác với những người thường xuyên than vãn, u sầu và bất mãn với mọi thứ. Việc liên tục nghe người khác phàn nàn có thể khiến chúng ta bị ảnh hưởng bởi những cảm xúc tiêu cực, dần trở nên khó chịu và nhìn mọi việc theo hướng bi quan, ngay cả khi những vấn đề ấy không liên quan trực tiếp đến mình.

Tuy không thể tránh tiếp xúc với tất cả những người có cách hành xử khác mình, chúng ta vẫn có thể chủ động lựa chọn bạn bè và những cuộc trò chuyện. Thay vì ở cạnh những người thường xuyên khiến mình nóng nảy, đố kỵ hay bất mãn, hãy tìm đến những người có lối sống tích cực, biết kiên nhẫn, lắng nghe và tôn trọng người khác.

Bởi các mối quan hệ có thể ảnh hưởng đến cách chúng ta suy nghĩ và hành xử. Vì vậy, mỗi người cần tự hỏi mình đang học được gì từ những người xung quanh và liệu bản thân có vô tình lan truyền những thói quen xấu cho người khác hay không.

Suy ngẫm thiếu sót của chính mình

Khi gặp một người thường xuyên đi muộn, chúng ta có thể cho rằng họ thiếu tôn trọng người khác. Khi chứng kiến ai đó nổi nóng vì chuyện nhỏ, chúng ta dễ kết luận họ thiếu khả năng kiểm soát cảm xúc. Trước một người thích phán xét, chúng ta có thể tin rằng mình rộng lượng và bao dung hơn họ.

Nhưng liệu bản thân có thực sự không mắc những khuyết điểm tương tự?

Marcus Aurelius khuyên rằng khi khó chịu trước thiếu sót của người khác, chúng ta nên nhìn lại những khuyết điểm của chính mình. Bởi chắc chắn cũng có người cảm thấy chúng ta phiền toái.

Khi khó chịu trước thiếu sót của người khác, mỗi người nên dành thời gian nhìn lại bản thân, bởi chính chúng ta cũng có những khuyết điểm cần sửa đổi. Ảnh: Pexels.

Điều này không phủ nhận lỗi lầm của người khác mà giúp chúng ta nhìn nhận mọi việc toàn diện hơn. Chúng ta thường biết rõ hoàn cảnh và lý do đằng sau hành động của bản thân, nhưng chỉ nhìn thấy những gì người khác thể hiện ra bên ngoài. Vì thế, ta dễ khắt khe với lỗi lầm của họ nhưng lại tìm được nhiều lý do để bao biện cho mình.

Một người đồng nghiệp thường xuyên cáu gắt có thể khiến chúng ta mệt mỏi. Nhưng đã bao giờ chúng ta nhìn lại những lần mình mất kiên nhẫn với người thân sau một ngày làm việc căng thẳng? Chúng ta không thích bị ngắt lời, nhưng liệu có luôn lắng nghe người khác đến hết câu? Chúng ta khó chịu khi bị phán xét, nhưng có chắc chưa từng đánh giá ai đó chỉ qua một vài hành động?

Nhìn lại những thiếu sót của mình không có nghĩa là biện minh cho lỗi lầm của người khác. Chúng giúp chúng ta nhận ra rằng ai cũng có những giới hạn trong nhận thức, cảm xúc và cách ứng xử. Khi hiểu rằng bản thân cũng có thể khiến người khác khó chịu, chúng ta sẽ bớt khắt khe, biết cân nhắc hoàn cảnh trước khi phán xét và bao dung hơn với những sai lầm của người xung quanh.

Theo Marcus Aurelius, sự bực bội trước hành vi của người khác thường gây tổn hại cho chính chúng ta. Một lời nói khó nghe có thể chỉ kéo dài vài giây, nhưng việc liên tục nhớ lại và tức giận có thể khiến chúng ta khó chịu suốt cả ngày.

Bởi vậy, mỗi người cần học cách kiểm soát cảm xúc, không để lỗi lầm của người khác chi phối cách mình hành xử. Điều đó không có nghĩa phải chấp nhận sự xúc phạm hay bất công. Nếu cần, chúng ta vẫn có thể đặt ra giới hạn, giữ khoảng cách mà không trở nên nóng nảy hay cay nghiệt như người mình không hài lòng.

Suy cho cùng, nhìn lại thiếu sót của bản thân không phải để biện minh cho người khác, mà là cơ hội để hoàn thiện mình. Chúng ta không thể quyết định cách người khác hành xử, nhưng có thể lựa chọn cách phản ứng trước những điều không như ý, không để lỗi lầm của người khác khiến mình đánh mất những phẩm chất tốt đẹp.