Vì sao kiểm soát của phụ huynh thất bại trước thuật toán mạng xã hội?

Một nghiên cứu nội bộ của Meta - công ty mẹ của Facebook và Instagram cho thấy các biện pháp giám sát từ phụ huynh như giới hạn thời gian sử dụng hay kiểm soát nội dung "không có tác động đáng kể" trong việc giảm hành vi sử dụng mạng xã hội mang tính cưỡng chế ở thanh thiếu niên. Thông tin này được tiết lộ trong quá trình xét xử một vụ kiện lớn tại Mỹ và nhanh chóng làm dấy lên tranh luận về trách nhiệm của các nền tảng công nghệ.

Mark Zuckerberg - CEO của Meta bị chất vấn tại tòa về bản chất gây nghiện của mạng xã hội đối với giới trẻ, mặc dù các nhà khoa học vẫn chưa đạt được sự đồng thuận về việc liệu "nghiện" có phải là thuật ngữ chính xác cho việc sử dụng một cách cưỡng chế hay không. Hình ảnh: AP

Nghiên cứu "Project MYST" của Meta nói gì?

Theo bài viết đăng trên TechCrunch, nghiên cứu có tên Project MYST (Meta and Youth Social Emotional Trends) được Meta thực hiện phối hợp với các nhà nghiên cứu độc lập, khảo sát khoảng 1.000 cặp phụ huynh và thanh thiếu niên tại Mỹ.

Kết quả cho thấy "không tồn tại mối tương quan rõ ràng giữa mức độ giám sát của cha mẹ và xu hướng sử dụng mạng xã hội quá mức của con cái". Những biện pháp phổ biến như:

- Đặt giới hạn thời gian sử dụng mỗi ngày

- Kiểm soát tài khoản hoặc nội dung truy cập

- Đưa ra quy định gia đình về thiết bị số

… không làm giảm đáng kể khả năng thanh thiếu niên rơi vào tình trạng "sử dụng có vấn đề" (Problematic use).

Meta trong tài liệu nội bộ sử dụng thuật ngữ "problematic use" thay vì "nghiện" (addiction), cho rằng đây là cách diễn đạt chính xác hơn về mặt khoa học hành vi.

Nghiên cứu của Meta được thực hiện trong bối cảnh pháp lý nhạy cảm

Những tài liệu này được đưa ra trong một vụ kiện tại bang California, nơi nguyên đơn cáo buộc Meta cùng các nền tảng khác như YouTube, TikTok và Snap thiết kế sản phẩm theo hướng gây nghiện, đặc biệt với người dùng vị thành niên.

Luật sư phía nguyên đơn cho rằng nghiên cứu nội bộ chứng minh Meta đã nhận thức được rủi ro từ lâu nhưng không công bố rộng rãi. Trong khi đó, phía Meta lập luận rằng:

- Nghiên cứu chỉ phản ánh dữ liệu tự báo cáo (self-reported data)

- Không có bằng chứng nhân quả trực tiếp giữa sản phẩm và các vấn đề tâm lý

- Nhiều yếu tố cá nhân và môi trường sống đóng vai trò quan trọng hơn

Một điểm đáng chú ý trong Project MYST là phát hiện: Những thanh thiếu niên trải qua các sự kiện căng thẳng trong đời thực như mâu thuẫn gia đình, bắt nạt học đường hoặc vấn đề tâm lý sẵn có có xu hướng ít tự kiểm soát thời gian sử dụng, phụ thuộc nhiều hơn vào mạng xã hội và dễ rơi vào trạng thái sử dụng lặp lại và khó dừng lại

Điều này cho thấy hành vi sử dụng cưỡng chế không chỉ đến từ thiết kế nền tảng, mà còn liên quan đến nhu cầu tâm lý và hoàn cảnh cá nhân.

Nguyên đơn trong vụ kiện, được biết đến với tên viết tắt KGM và tên gọi “Kaley”, cùng với mẹ cô và những người khác tham gia vụ kiện, đang cáo buộc các công ty mạng xã hội tạo ra những sản phẩm “gây nghiện và nguy hiểm” khiến người dùng trẻ tuổi phải chịu đựng lo âu, trầm cảm, rối loạn hình ảnh cơ thể, rối loạn ăn uống, tự làm hại bản thân, ý định tự tử và nhiều vấn đề khác. Hình ảnh: Pexels

Nền tảng thiết kế mạng xã hội hay trách nhiệm gia đình sẽ kiểm soát hiệu quả hơn?

Phát hiện của Meta đặt ra một câu hỏi quan trọng: Nếu giám sát của phụ huynh không đủ hiệu quả, thì giải pháp nằm ở đâu?

Các nhà phê bình cho rằng các nền tảng được thiết kế dựa trên thuật toán tối ưu hóa thời gian tương tác (engagement optimization), sử dụng:

- Cơ chế cuộn vô hạn (infinite scroll)

- Hệ thống đề xuất cá nhân hóa

- Phản hồi tức thì (likes, notifications)

Những yếu tố này kích hoạt cơ chế phần thưởng trong não bộ, khiến người dùng đặc biệt là thanh thiếu niên khó tự điều tiết hành vi.

Trong khi đó, Meta nhấn mạnh rằng họ đã triển khai nhiều công cụ bảo vệ trẻ em, bao gồm giới hạn nhắn tin, nhắc nhở nghỉ ngơi và thiết lập tài khoản mặc định ở chế độ riêng tư cho người dùng trẻ.

Vụ kiện hiện nay có thể tạo tiền lệ pháp lý quan trọng. Nếu tòa án xác định các nền tảng phải chịu trách nhiệm đối với hành vi sử dụng cưỡng chế của người trẻ, điều này có thể dẫn đến:

- Yêu cầu minh bạch thuật toán

- Thiết kế lại giao diện để giảm tính gây nghiện

- Quy định chặt chẽ hơn về sản phẩm dành cho trẻ vị thành niên

Trong bối cảnh ngày càng nhiều quốc gia xem xét luật bảo vệ trẻ em trên môi trường số, nghiên cứu nội bộ của Meta có thể trở thành một tài liệu then chốt trong các tranh luận chính sách sắp tới.

Project MYST cho thấy sự can thiệp của gia đình không đủ để đối phó với các thuật toán tối ưu tương tác trên mạng xã hội. Vậy, trách nhiệm thuộc về phụ huynh, người dùng cá nhân, hay chính nền tảng số?

Đỗ Tho