Vì sao SpaceX thẳng tay sa thải hàng loạt 1.200 kỹ sư người Trung Quốc?

Để có hợp đồng phóng vệ tinh trị giá 1,6 tỷ USD, SpaceX đã chấp nhận điều kiện "phi Trung Quốc hóa" nhân sự và thiết bị tại các cơ sở sản xuất... Ảnh: Creaders.

“Không Trung Quốc” từ nhân sự đến thiết bị

Cuối tháng 7/2026, Lực lượng không gian Mỹ đã trao một hợp đồng phóng trị giá 1,6 tỷ USD cho SpaceX, yêu cầu công ty này thực hiện 18 chuyến phóng tên lửa Falcon 9 trước cuối năm 2027 để đưa một loạt vệ tinh quân sự lên quỹ đạo, với một điều kiện…

Cũng trong tháng 7, tờ Nikkei Asia độc quyền tiết lộ: SpaceX đang áp dụng một chính sách nội bộ trong chuỗi cung ứng toàn cầu với mã hiệu “NCNT” - viết tắt của “Non-China, Non-Taiwan” (Không Trung Quốc, không Đài Loan).

Hai động thái diễn ra gần như cùng thời điểm, cho thấy SpaceX đang đẩy nhanh quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng vì các yêu cầu an ninh và tuân thủ của Mỹ.

Khoảng thời gian sát nút như vậy chứng tỏ đây hoàn toàn không phải là một quyết định bốc đồng. Đối tượng bị đẩy vào đầu sóng ngọn gió chính là ba nhà máy gia công nòng cốt của SpaceX tại Đông Nam Á…Ngay khi nhận được thông báo cải tổ, ba nhà máy gia công này bị yêu cầu phải hoàn tất toàn bộ công tác thanh trừng trước thời hạn tuân thủ là tháng 8/2026.

Hơn 1.200 kỹ sư mang quốc tịch Trung Quốc buộc phải rời khỏi các dự án của SpaceX. Ảnh: Creaders.

Về nhân sự: Hơn 1.200 kỹ sư mang quốc tịch Trung Quốc với trên 5 năm kinh nghiệm dây chuyền sản xuất bắt buộc phải rời khỏi các dự án của SpaceX.

Về thiết bị: Giới kiểm toán cầm danh sách rà soát từng mục một. Camera giám sát của Hikvision bị tháo dỡ ngay tại chỗ, bộ phát Wi-Fi của TP-Link bị thay thế tức thì. Chỉ cần truy xuất nguồn gốc thấy thiết bị "Made in China", tất cả đều phải loại bỏ.

Việc tuyển dụng mới, đào tạo lại, căn chỉnh lại toàn bộ dây chuyền sản xuất, cộng với chi phí mua sắm thiết bị thay thế đã khiến các nhà máy này mất đứt hơn 800 triệu USD.

Những người ra đi không phải là công nhân dây chuyền thông thường, mà là những kỹ sư kỳ cựu. Khi nhóm người này bị thay thế, hậu quả lập tức bùng nổ.

Kiểm tra, gỡ bỏ các thiết bị Trung Quốc khỏi dây chuyền sản xuất ở các nhà máy của SpaceX. Ảnh: Creaders.

Vẫn gặp “dấu vết Trung Quốc”

Từ tháng 8/2026, tỷ lệ thành phẩm tại các nhà máy gia công ở Đông Nam Á sụt giảm nghiêm trọng. Năng suất mỗi giờ từ 120 sản phẩm tụt xuống chỉ còn 90, tỷ lệ hàng lỗi tăng vọt. Nhiều nhà máy buộc phải chủ động giảm tốc độ sản xuất mới giữ được chất lượng. Một nhà cung ứng ước tính, chỉ riêng khoản tổn thất do tỷ lệ hàng lỗi tăng lên đã nuốt chửng toàn bộ lợi nhuận của cả tháng.

Nhưng cảnh tượng vô lý nhất lại xuất hiện ở khâu thiết bị. Các thiết bị Âu - Mỹ mới tinh mà SpaceX chi tiền tỷ ra mua về, đến khi tháo vỏ ra kiểm tra kỹ thì nguyên liệu cốt lõi bên trong vẫn xuất xứ từ Trung Quốc.

Điều này chẳng có gì lạ. Về đất hiếm: Trữ lượng của Trung Quốc chiếm 48,9% toàn cầu, năng lực luyện tách chiếm trên 90%. Nam châm vĩnh cửu Neodymium (NdFeB) là linh kiện cốt lõi trong động cơ servo và hệ thống điều khiển tư thế của tên lửa, hiện khoảng 80% do Trung Quốc sản xuất và chưa có sản phẩm thương mại nào thay thế được.

Về Vonfram (Tungsten): Trung Quốc nắm giữ hơn 53% trữ lượng tài nguyên toàn cầu. Hợp kim Niobium-Vonfram dùng trong buồng đốt động cơ Falcon 9 và Starship của SpaceX có nhà cung ứng nòng cốt nằm tại Trung Quốc, chiếm hơn 70% thị phần toàn cầu.

Công ty khác của Elon Musk là Tesla ký hợp đồng mua sắm thiết bị trị giá tới 2,9 tỷ USD với các doanh nghiệp điện mặt trời Trung Quốc. Ảnh: Creaders,

Về Polysilicon (silicon có độ tinh khiết rất cao): Trung Quốc chiếm 96% năng lực sản xuất toàn cầu. Nguyên liệu then chốt cho các tấm pin năng lượng mặt trời của vệ tinh Starlink gần như toàn bộ đến từ Trung Quốc.

Kiểm toán viên có thể tháo dỡ camera trên tường nhà máy, nhưng không thể xóa bỏ các tài nguyên chiến lược mà Trung Quốc đang chi phối trong bảng tuần hoàn hóa học.

Vì sao SpaceX buộc phải chấp nhận thiệt hại lớn?

Lý do xuất phát từ các yêu cầu tuân thủ của Quy định về buôn bán vũ khí quốc tế (International Traffic in Arms Regulations, ITAR) của Mỹ. Nhận các hợp đồng an ninh quốc gia đồng nghĩa với việc phải vượt qua các cuộc kiểm tra an ninh nghiêm ngặt: Chuỗi cung ứng không được có nhân sự quốc tịch Trung Quốc, không được có thiết bị và linh kiện Trung Quốc - đây là “lằn ranh đỏ” cứng nhắc.

Sở dĩ SpaceX có thể ẵm trọn các hợp đồng béo bở này còn nhờ một nguyên nhân bị bỏ qua: Các đối thủ cạnh tranh đều ngã ngựa. Tên lửa chủ lực của United Launch Alliance (ULA) bị cấm bay do sự cố động cơ đẩy nhiên liệu rắn; tên lửa New Glenn của Blue Origin thì phát nổ trong đợt phóng thử tĩnh, dự kiến phải dừng phóng đến cuối năm. Lầu Năm Góc không còn lựa chọn nào khác ngoài việc dồn hết đơn hàng cho SpaceX.

Elon Musk chấp nhận thiệt hại để có được hợp đồng với Lầu Năm Góc do tuân thủ Quy định về buôn bán vũ khí quốc tế (ITAR) của Mỹ. Ảnh: Creaders.

Thế nhưng, cái giá để giành được đơn hàng quân sự không chỉ dừng lại ở 800 triệu USD chi phí cải tổ. Sau khi "phi Trung Quốc hóa" ngành hàng không vũ trụ, chi phí mua sắm trung bình đã tăng từ 20% đến 40%, giai đoạn đầu thậm chí đội lên 50%. Những chi phí phát sinh này cuối cùng sẽ phản ánh trực tiếp vào chi phí sản xuất thiết bị đầu cuối Starlink và giá thành các đợt phóng.

SpaceX vẫn tăng tốc, Trung Quốc cũng không đứng yên

Trong lúc đó, các mảng kinh doanh nòng cốt của SpaceX vẫn đang tăng tốc. Chuyến bay thử nghiệm lần thứ 14 của Starship được ấn định vào ngày 22/9, tầng trên của tên lửa sẽ lần đầu tiên thử nghiệm đi vào quỹ đạo Trái Đất, triển khai 26 vệ tinh Starlink thế hệ thứ 3. Từ dữ liệu tài chính đến tiến độ dự án, tên lửa của SpaceX vẫn bay, vệ tinh vẫn phóng và lượng người dùng vẫn tăng.

Tuy nhiên, ngay trong thời điểm Elon Musk đẩy mạnh việc "phi Trung Quốc hóa", một công ty khác của ông là Tesla lại ký một đơn hàng mua sắm thiết bị trị giá tới 2,9 tỷ USD với các doanh nghiệp điện mặt trời Trung Quốc.

Trong cuộc họp báo cáo tài chính quý 2/2026 của SpaceX, khi được hỏi về việc xây dựng các trung tâm dữ liệu AI, Musk đã thốt ra một câu khiến giới công nghệ phải ngoái nhìn: "Ngoại trừ Trung Quốc ra, SpaceX và Tesla có lẽ là hai công ty có năng lực phần cứng mạnh nhất trên Trái Đất; thậm chí tính cả Trung Quốc vào thì có lẽ vẫn đúng”.

Một người thừa nhận năng lực phần cứng của Trung Quốc "có lẽ là mạnh nhất" ngay trên sóng họp báo, nhưng đội ngũ kiểm toán của ông ta lại đang rà soát từng con ốc vít mang yếu tố Trung Quốc tại các nhà máy ở Đông Nam Á.

Trong khi đó, ngành hàng không vũ trụ Trung Quốc cũng không giậm chân tại chỗ để chờ đợi: Ngày 10/7/2026, tên lửa đẩy Trường Chinh 10B thực hiện chuyến bay đầu tiên tại bãi phóng thương mại Hải Nam. Tầng 1 đã trở về trên biển và được nền tảng thu hồi thành công bằng hệ thống lưới, đưa Trung Quốc trở thành quốc gia thứ hai trên thế giới làm chủ công nghệ tái sử dụng tên lửa đẩy tải trọng lớn .

Tên lửa Chu Tước 3 do công ty hàng không vũ trụ tư nhân LandSpace tự phát triển lần đầu tiên hoàn tất việc thu hồi thẳng đứng tầng 1 bằng chân đáp. Ảnh: Creaders.

Ngày 19/8, tên lửa Chu Tước 3 do công ty hàng không vũ trụ tư nhân LandSpace tự phát triển đã hoàn tất việc thu hồi thẳng đứng tầng 1 bằng chân đáp, đánh dấu lần đầu tiên Trung Quốc thu hồi thành công tầng 1 tên lửa bằng phương thức tiếp đất.

Nhiều doanh nghiệp tên lửa tư nhân trong nước đang gấp rút đẩy mạnh các dòng tên lửa tái sử dụng. Mẫu Yuanxingzhe-1 dự kiến sẽ đủ điều kiện cho chuyến bay đầu tiên vào cuối năm 2026 và tiến hành kiểm chứng thu hồi song song. Năm 2026 được giới chuyên môn coi là năm kiểm chứng then chốt cho công nghệ tên lửa tái sử dụng của Trung Quốc, với tổng số lần phóng trong năm có triển vọng lần đầu tiên vượt mốc 100 lần.

Tách chuỗi cung ứng dễ hơn xây dựng lại năng lực công nghiệp

Nhìn từ hoạt động phóng tên lửa và tiến độ Starlink, công ty vẫn đang vận hành mạnh mẽ. Nhưng nếu những số liệu về các nhà máy Đông Nam Á là chính xác, quá trình cải tổ đã tạo ra một cái giá không nhỏ: chi phí cao hơn, dây chuyền phức tạp hơn và nguy cơ mất đi một phần kinh nghiệm tích lũy của đội ngũ kỹ sư lâu năm.

SpaceX có thể loại bỏ 1.200 kỹ sư, tháo bỏ các thiết bị mang thương hiệu Trung Quốc và yêu cầu các nhà cung cấp thay đổi nguồn hàng, nhưng không xóa bỏ được ưu thế công nghệ - công nghiệp Trung Quốc ở các mảng đất hiếm, vonfram và polysilicon.

Một chuỗi cung ứng có thể được “cắt” bằng mệnh lệnh hành chính. Nhưng năng lực công nghiệp, mạng lưới nhà cung cấp và đội ngũ kỹ thuật tích lũy qua nhiều năm không thể được tái tạo chỉ sau một đêm. Đó chính là bài toán lớn hơn mà SpaceX và nhiều doanh nghiệp công nghệ Mỹ đang phải đối mặt trong quá trình giảm phụ thuộc vào Trung Quốc.