Vì sao UAV của Houthi gây tranh cãi quyền kiểm soát thánh địa Hồi giáo?

Người Hồi giáo thực hiện lễ cầu nguyện xung quanh Kaaba nằm ở trung tâm thánh đường Al-Masjid Al-Haram tại thành phố Mecca, Saudi Arabia và là thánh địa linh thiêng nhất của đạo Hồi. Ảnh: Wikimedia Commons

Theo The EurAsian Times, Turki Al-Malki, người phát ngôn lực lượng liên quân do Saudi Arabia dẫn đầu tại Yemen, ngày 15/9 cho biết một UAV do Houthi phóng đã hướng về Mecca nhưng bị phòng không Saudi Arabia đánh chặn trước khi xâm nhập vùng trời hạn chế.

“An ninh của hai Thánh đường và người hành hương là lằn ranh đỏ”, ông Al-Malki tuyên bố, đồng thời cảnh báo sẽ có biện pháp đáp trả cần thiết.

Lực lượng Houthi bác bỏ cáo buộc. Năm 2017, Saudi Arabia từng đưa ra cáo buộc tương tự sau khi một tên lửa đạn đạo được phóng từ Yemen. Houthi khi đó khẳng định mục tiêu là sân bay quốc tế Jeddah, không phải Mecca.

Tranh cãi lần này không chỉ xoay quanh mục tiêu của UAV mà còn làm sống lại câu hỏi nhạy cảm hơn: ai có quyền quản lý những địa điểm linh thiêng nhất của đạo Hồi?

Trong gần 1.400 năm lịch sử Hồi giáo, quyền kiểm soát Mecca và Medina đã nhiều lần chuyển giao.

Nhà tiên tri Muhammad chinh phục Mecca năm 630. Sau đó, thành phố lần lượt nằm dưới quyền của các vương triều Umayyad tại Damascus, Abbasid tại Baghdad và các thế lực cai trị khác. Từ năm 1517 đến cuối Thế chiến I, Mecca và Medina thuộc phạm vi quyền lực của đế chế Ottoman.

Sau khi Ottoman sụp đổ, dòng họ Hashemite kiểm soát Hejaz. Năm 1924, lực lượng Abdulaziz Ibn Saud tiến vào Mecca. Sau quá trình thống nhất lãnh thổ, Saudi Arabia được thành lập năm 1932 và gia tộc Saud duy trì quyền kiểm soát hai thánh địa từ đó.

Như vậy, quyền quản lý Mecca và Medina của Saudi Arabia chỉ kéo dài khoảng một thế kỷ, khá ngắn nếu đặt trong bối cảnh lịch sử Hồi giáo.

Mecca nhiều lần trở thành chiến trường trong các cuộc xung đột giữa những lực lượng Hồi giáo.

Năm 683, quân Umayyad bao vây Mecca, khiến Kaaba bốc cháy và Hòn đá Đen được cho là bị vỡ. Năm 930, người Qarmatian tấn công thành phố trong mùa Hajj, sát hại nhiều người hành hương và mang Hòn đá Đen đi. Thánh tích này chỉ được trả lại sau 22 năm.

Năm 1979, hàng trăm tay súng do Juhayman al-Otaybi dẫn đầu chiếm Đại Thánh đường Mecca, bắt giữ hàng nghìn người hành hương và kêu gọi chống lại gia tộc Saud. Cuộc bao vây kéo dài nhiều ngày khiến hàng trăm người thiệt mạng trước khi lực lượng Saudi Arabia giành lại quyền kiểm soát.

Những sự kiện này cho thấy các mối đe dọa đối với Kaaba trong lịch sử nhiều lần bắt nguồn từ chính những cuộc tranh giành quyền lực trong thế giới Hồi giáo.

Sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, Iran liên tục đặt vấn đề về việc Saudi Arabia độc quyền quản lý Mecca và Medina.

Cựu Lãnh tụ Tối cao Iran Ruhollah Khomeini cho rằng hai thánh địa không phải tài sản riêng của gia tộc Saud và nên được các quốc gia Hồi giáo cùng quản lý. Quan điểm này góp phần làm gia tăng căng thẳng trong các kỳ Hajj.

Năm 1987, cuộc biểu tình của người hành hương Iran tại Mecca biến thành đụng độ với lực lượng Saudi Arabia, khiến hơn 400 người thiệt mạng. Năm 2018, Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei tiếp tục khẳng định Mecca và Medina thuộc về toàn thể cộng đồng Hồi giáo.

Một số học giả Thổ Nhĩ Kỳ cũng từng đề xuất trao cho Mecca quy chế đặc biệt và giao một cơ quan thuộc Tổ chức Hợp tác Hồi giáo (OIC) quản lý.

Với Saudi Arabia, quyền bảo vệ và quản lý Mecca, Medina là vấn đề an ninh cũng như gắn với vị thế của nước này trong thế giới Hồi giáo.

Vì thế, cáo buộc Houthi nhắm UAV vào Mecca mang ý nghĩa đặc biệt nhạy cảm, dù nhóm này phủ nhận. Vụ việc đồng thời khơi lại tranh luận lâu đời về quyền quản lý hai Thánh đường.

Sau 1.400 năm với nhiều lần thay đổi quyền lực, câu hỏi này vẫn chưa có câu trả lời thống nhất: Mecca và Medina nên thuộc quyền quản lý của một quốc gia hay là trách nhiệm chung của toàn thể thế giới Hồi giáo?