Việt Nam trước nguy cơ tăng trưởng dân số âm: Cuộc chạy đua với thời gian

Báo cáo Dự báo dân số giai đoạn 2024-2074 do Cục Thống kê (Bộ Tài chính) vừa công bố cho thấy, Việt Nam đang đứng trước nguy cơ tăng trưởng dân số chậm lại, tiến tới ngưỡng dừng và suy giảm trong vài thập niên tới. Báo cáo xây dựng 3 kịch bản dựa trên các mức sinh thấp, trung bình và cao, qua đó phác họa những kịch bản khác nhau về quy mô dân số trong dài hạn.

Theo phương án trung bình, với mức sinh 1,85 con/phụ nữ, tỷ lệ tăng dân số bình quân trong 5 năm tới đạt khoảng 0,66% mỗi năm, sau đó giảm dần theo thời gian. Đến năm 2060, dân số Việt Nam sẽ chạm ngưỡng tăng trưởng 0% và bắt đầu bước vào giai đoạn suy giảm từ năm 2061.

Tình hình được đánh giá đáng lo ngại hơn ở kịch bản mức sinh thấp, khi mỗi phụ nữ chỉ sinh trung bình 1,45 con. Theo kịch bản này, dân số Việt Nam có thể tăng trưởng âm ngay từ năm 2051, sớm hơn khoảng 10 năm so với phương án trung bình. Đáng chú ý, tốc độ suy giảm được dự báo diễn ra nhanh và mạnh, khiến quy mô dân số giảm trung bình khoảng 461.000 người mỗi năm vào giai đoạn cuối kỳ dự báo (2069-2074).

Việt Nam đang đối mặt với thực trạng già hóa dân số diễn ra nhanh

Ngược lại, trong kịch bản mức sinh cao, với 2,01 con/phụ nữ, dân số Việt Nam vẫn duy trì đà tăng đến năm 2074. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng, khả năng hiện thực hóa kịch bản này là không dễ trong bối cảnh mức sinh đang duy trì ở mức thấp trong nhiều năm liên tiếp.

Dù diễn biến theo kịch bản nào, Việt Nam cũng đang bước vào giai đoạn tăng trưởng dân số chậm, kéo theo nhiều hệ lụy. “Hệ quả nhãn tiền” của mức sinh thấp là quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh, tạo áp lực lớn lên hệ thống an sinh xã hội, đồng thời làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt lao động trong tương lai. Nỗi lo đất nước rơi vào tình trạng “già trước khi giàu” ngày càng hiện hữu nếu không duy trì được quy mô dân số hợp lý cho phát triển bền vững, các chuyên gia cảnh báo.

Theo ông Phạm Vũ Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), xu hướng mức sinh thấp và gia tăng nhanh số người cao tuổi không chỉ là vấn đề riêng của Việt Nam mà đang trở thành thách thức mang tính toàn cầu. Năm 2025, mức sinh của phụ nữ Việt Nam đạt trung bình 1,93 con, tăng nhẹ so với mức thấp kỷ lục của năm trước nhưng vẫn thấp hơn mức sinh thay thế, đồng thời có sự chênh lệch lớn giữa các vùng, miền. Trong bối cảnh đó, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở quy mô mà còn ở cơ cấu và chất lượng dân số khi mức sinh thấp kéo dài.

Giải pháp tổng thể trước nguy cơ “già trước khi giàu”

Theo TS.BS Hoàng Tú Anh, Giám đốc Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP), trong bối cảnh mức sinh của Việt Nam đang duy trì ở mức thấp kéo dài, chính sách khuyến sinh nếu chỉ dừng lại ở các khoản hỗ trợ tài chính đơn lẻ sẽ khó tạo ra tác động bền vững. Thực tế cho thấy, quyết định sinh con không chỉ chịu ảnh hưởng bởi thu nhập, mà còn gắn chặt với điều kiện sống, môi trường làm việc, hệ thống dịch vụ xã hội và sự phân chia trách nhiệm trong gia đình. Vì vậy, chính sách khuyến sinh cần được thiết kế theo hướng tổng thể, đồng bộ, thay vì trông chờ vào những “liều thuốc kích thích” ngắn hạn.

Theo bà Hoàng Tú Anh, để khuyến khích các cặp vợ chồng trẻ sinh đủ hai con, Việt Nam cần xây dựng một “gói giải pháp tổng thể” xoay quanh việc giảm gánh nặng chăm sóc và nuôi dạy con cái. Trong đó, việc mở rộng hệ thống nhà trẻ, lớp mẫu giáo bán trú với chi phí phù hợp cho công nhân và các gia đình trẻ là yếu tố then chốt, nhất là tại các khu công nghiệp và đô thị lớn. Cùng với đó, cần trợ giá mạnh mẽ cho dịch vụ mầm non, từng bước giảm chi phí giáo dục, chăm sóc y tế cho trẻ em - những khoản chi đang khiến nhiều gia đình e ngại khi tính đến chuyện sinh thêm con.

Một nội dung quan trọng khác là thúc đẩy vai trò của nam giới trong chăm sóc con cái. Theo TS.BS Hoàng Tú Anh, việc khuyến khích nam giới nghỉ chăm con có hưởng lương không chỉ giúp giảm gánh nặng cho phụ nữ, mà còn góp phần thay đổi các chuẩn mực xã hội về vai trò giới trong gia đình.

“Môi trường làm việc cần trở nên thân thiện hơn với gia đình, thông qua các chính sách giờ làm linh hoạt, làm việc bán thời gian hoặc làm việc từ xa cho cha mẹ có con nhỏ. Khi những điều kiện này được đáp ứng, các khoản hỗ trợ tài chính sẽ không còn là “động lực nhất thời” mà trở thành một phần của chiến lược quốc gia giúp các gia đình cảm thấy việc sinh và nuôi con là điều khả thi, an toàn và đáng tự hào”, bà Hoàng Tú Anh cho hay.

Thực tế quốc tế cho thấy, cách tiếp cận tổng thể này không phải là điều viển vông. Trong khi nhiều quốc gia phát triển đang đối mặt với tình trạng mức sinh giảm sâu và kéo dài, Pháp lại là một trong số ít nước duy trì được mức sinh tương đối ổn định. Trong suốt gần 3 thập kỷ qua, mức sinh của Pháp dao động trong khoảng 1,8-2,0 con/phụ nữ, cao hơn đáng kể so với mặt bằng chung của châu Âu. Thành công này không đến từ một chính sách đơn lẻ, mà là kết quả của sự kết hợp đồng bộ giữa hệ thống dịch vụ trông trẻ chất lượng cao với chi phí hợp lý, chế độ nghỉ sau sinh có hưởng lương cho cả cha và mẹ, giờ làm việc linh hoạt và một môi trường xã hội đề cao bình đẳng giới. Đây được xem là minh chứng rõ nét cho thấy, khi Nhà nước chia sẻ trách nhiệm với gia đình trong việc nuôi dạy trẻ, người dân sẽ sẵn sàng sinh con hơn.

Đặt trong bối cảnh Việt Nam, câu hỏi được đặt ra là: nếu mức sinh tiếp tục duy trì ở mức thấp như hiện nay, bức tranh dân số trong 10-20 năm tới sẽ ra sao? Theo TS.BS Hoàng Tú Anh, kịch bản này sẽ khiến Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh hơn dự báo trước đây. Lực lượng lao động trong độ tuổi làm việc sẽ bắt đầu thu hẹp, trong khi tỷ lệ người cao tuổi gia tăng nhanh chóng, kéo theo áp lực lớn đối với hệ thống an sinh xã hội, y tế và tăng trưởng kinh tế.

Khi quy mô lao động giảm, mỗi người trong độ tuổi làm việc sẽ phải “gánh” nhiều người phụ thuộc hơn, bao gồm cả người cao tuổi và trẻ em. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến thu nhập và chất lượng cuộc sống của từng hộ gia đình, mà còn tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Nguy cơ “già trước khi giàu”, tức là dân số già đi khi mức thu nhập bình quân chưa đủ cao để đảm bảo an sinh, sẽ trở nên ngày càng rõ rệt nếu không có các giải pháp kịp thời.

“Việt Nam thực sự đang “chạy đua với thời gian” để tận dụng những năm cuối của cơ cấu dân số vàng. Nếu bỏ lỡ giai đoạn này, cái giá phải trả trong tương lai sẽ rất lớn. Tuy nhiên, khuyến sinh không phải là giải pháp duy nhất. Song song với việc khuyến khích sinh con ở mức hợp lý, Việt Nam cần đẩy nhanh các chiến lược nâng cao năng suất lao động, đầu tư cho giáo dục, đào tạo kỹ năng và đổi mới công nghệ, nhằm bù đắp cho sự suy giảm về số lượng lao động”, TS. Hoàng Tú Anh nhấn mạnh.

Bà Hoàng Tú Anh cũng cho rằng, già hóa dân số không nên chỉ được nhìn nhận như một mối đe dọa. Ngược lại, việc số lượng người cao tuổi gia tăng và tuổi thọ trung bình ngày càng cao là một thành tựu đáng ghi nhận, phản ánh những cải thiện quan trọng về kinh tế, y tế và chất lượng cuộc sống. Vấn đề cốt lõi không phải là già hóa nhanh hay chậm, mà là khả năng thích ứng của xã hội trước xu hướng này.

“Tăng số người cao tuổi là cơ hội để chúng ta xây dựng một xã hội “già nhưng khỏe, già nhưng vẫn đóng góp”, điều này đòi hỏi những chính sách dài hạn nhằm tạo dựng môi trường sống thân thiện với người cao tuổi, từ hạ tầng giao thông, nhà ở, dịch vụ y tế đến các không gian sinh hoạt cộng đồng. Quan trọng hơn, cần tạo điều kiện để người cao tuổi, nếu còn đủ sức khỏe và mong muốn, tiếp tục tham gia vào các hoạt động kinh tế - xã hội, thay vì bị đẩy ra bên lề.

Theo các chuyên gia, thách thức dân số của Việt Nam không chỉ nằm ở mức sinh, mà ở việc tái cấu trúc toàn bộ hệ thống chính sách để thích ứng với già hóa dân số. Khuyến sinh, nâng cao năng suất lao động và thích ứng già hóa cần được đặt trong chiến lược tổng thể, dài hạn, có sự phối hợp liên ngành. Làm tốt sẽ biến thách thức thành động lực phát triển bền vững; chậm trễ sẽ khiến áp lực dân số gia tăng trong tương lai gần.

Chung Thủy/VOV.VN