Vòm Vàng của Mỹ đối mặt với thách thức về ngân sách và kiến trúc hệ thống

Cuối tháng 1/2026, Quốc hội Mỹ đã yêu cầu Bộ Quốc phòng (DoD) chuyển nguồn kinh phí đã được phê duyệt cho chương trình Golden Dome for America (Vòm Vàng) thành một kế hoạch ngân sách và kiến trúc hệ thống chi tiết. Động thái này phản ánh áp lực ngày càng lớn từ các nhà lập pháp nhằm buộc Lầu Năm Góc chứng minh rằng khái niệm phòng thủ đầy tham vọng này có thể được triển khai trên thực tế, thay vì chỉ dừng ở tầm nhìn chiến lược.

Theo các hướng dẫn kèm theo những đạo luật quốc phòng gần đây, Quốc hội bày tỏ lo ngại rằng dù Vòm Vàng đã được thiết lập từ tháng 1/2025 theo Sắc lệnh Hành pháp 14186, nhiều yếu tố cốt lõi như thiết kế hệ thống, tích hợp cảm biến - đánh chặn và lộ trình mua sắm vẫn chưa được xác định rõ. Trong bối cảnh ngân sách quốc phòng chịu giám sát chặt chẽ, việc thiếu một kiến trúc tổng thể khiến chương trình khó có cơ sở để tiến hành mua sắm quy mô lớn.

Minh họa vệ tinh SBIRS GEO trên quỹ đạo. Ảnh: Lockheed Martin

Theo Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS), Quốc hội đã phân bổ 24,4 tỷ USD cho các hoạt động liên quan tới Vòm Vàng trong năm tài khóa 2025. Tuy nhiên, khoản kinh phí này chủ yếu mang tính nền tảng, chưa đủ để chuyển sang giai đoạn triển khai nếu thiếu các tài liệu biện minh, cấu trúc mục tiêu và lịch trình cụ thể. Trọng tâm hiện nay vì vậy không còn là xây dựng khái niệm, mà là tổ chức thực thi: phân bổ ngân sách theo từng giai đoạn, xác định ưu tiên cho các lớp phòng thủ và thiết lập cơ chế quản trị, giám sát.

Khác với các chương trình mua sắm truyền thống, Vòm Vàng được định hình là một “hệ thống của các hệ thống”. Kiến trúc này kết hợp cảm biến không gian, radar mặt đất, các lớp đánh chặn và mạng chỉ huy - kiểm soát nhằm tạo ra chuỗi phòng thủ khép kín, từ cảnh báo sớm, theo dõi mục tiêu cho tới đánh chặn.

Yêu cầu về kiến trúc nhiều tầng xuất phát trực tiếp từ bản chất các mối đe dọa hiện đại. Tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình bay thấp và đặc biệt là vũ khí siêu vượt âm với quỹ đạo khó dự đoán buộc hệ thống phòng thủ phải có nhiều lớp cảm biến và nhiều cơ hội đánh chặn liên tiếp. Trong đó, lớp không gian đóng vai trò then chốt khi kéo dài thời gian cảnh báo và duy trì khả năng bám bắt mục tiêu vượt ra ngoài giới hạn của radar mặt đất.

Ở tầng thấp hơn, radar phân biệt tầm xa giúp xác định mục tiêu thật giữa mồi bẫy và mảnh vỡ, từ đó quyết định học thuyết bắn và phân bổ đạn đánh chặn. Lớp đánh chặn cũng không thể phụ thuộc vào một loại vũ khí duy nhất, mà phải cho phép đánh chặn ở nhiều pha bay khác nhau nhằm gia tăng xác suất tiêu diệt.

Trung tâm của toàn bộ kiến trúc là hệ thống chỉ huy - kiểm soát, nơi hợp nhất dữ liệu từ các nguồn khác nhau và hỗ trợ ra quyết định nhanh trong điều kiện tập kích bão hòa. Với Quốc hội Mỹ, yêu cầu lập kế hoạch chi tiết chính là bước then chốt để Vòm Vàng trở thành một chương trình có thể kiểm toán, ký hợp đồng và đo lường hiệu quả, thay vì chỉ là một tham vọng chiến lược trên giấy.

Nguyễn Cúc