'Xả vai' sau khi thi khởi nghiệp

Đó là cảm giác về những “diễn viên”, các thí sinh khởi nghiệp. Các bạn khó “xả” được vai mà sống cuộc đời thường nhật của người trẻ đi học và đi làm.

Chạy sô

Cuộc thi khởi nghiệp ngành trà Gen Tea 2025 kết thúc đầu tháng 12 tại Đà Lạt. Rời cuộc thi, cả năm đội tốp 5 nhanh chóng trở lại với việc học, làm thêm và lịch trình hàng ngày. Một vài đội không giấu giếm nói rằng các em đang chuẩn bị cho cuộc thi kế tiếp, trong đó có cả cuộc thi khối APEC.

Chỉ hơn một tuần sau, giảng đường của Đại học Công Thương TPHCM (HUIT) - nơi diễn ra trận chung kết của cuộc thi trà trước đó - lại trở thành “sàn đấu” cho một cuộc thi khởi nghiệp khác. TS. Đặng Thị Yến thuộc khoa Công nghệ thực phẩm HUIT nói rằng bà ngồi “ghế nóng” ban giám khảo nhiều lần, nên cũng “quen mặt” với một vài thí sinh.

Trong phòng thí nghiệm của Growlab - startup công nghệ nuôi cấy mô ở TPHCM, với mục tiêu đứng đầu khu vực về giống dừa sáp nuôi cấy mô Multipuno. Growlab đã giành chức quán quân Techfest Vietnam 2025 tại Hà Nội và sẽ đại diện cho Việt Nam dự thi Startup World Cup 2026 ở San Francisco, Mỹ. Ảnh: Growlab

Cùng thời điểm, tại Hà Nội cũng diễn ra đến bốn sự kiện liên quan khởi nghiệp hay startup. Hai cuộc thi do một trường đại học và Bộ Giáo dục và Đào tạo đăng cai và hai lễ hội khởi nghiệp công nghệ cấp quốc gia.

Việt Nam có hơn 240 cơ sở giáo dục đại học công lập và tư thục, số trường cao đẳng và trung cấp gần chạm con số 1.900, theo số liệu chính thức của ngành giáo dục. Số sinh viên đại học, cao đẳng và trung cấp cũng gần chạm 5 triệu. Số startup cũng thuộc dạng “khủng” trong khu vực Đông Nam Á với khoảng 4.000, đứng thứ ba khu vực sau Singapore và Indonesia. Vì thế, số lượng cuộc thi thuộc loại “vô thiên lủng” là điều không lạ.

Đi thi để tránh “tạo nghiệp”

Đi thi không xấu, nhưng động cơ và cách thức tham gia của người đi thi mới là câu chuyện đáng nói.

Với sinh viên, nhiều trường có quy định tham gia các cuộc thi sẽ được tính điểm (credit) học phần. Phần thưởng hiện kim và hiện vật cũng là sức hút lớn với các em. Việc rèn luyện kỹ năng thuyết trình (pitching), làm việc nhóm hay tư duy giải quyết vấn đề trước các áp lực thời gian, công việc và tài chính là rất tốt. Đồng thời được đi du lịch miễn phí, được quen biết nhiều hơn với các mentor và giám khảo là doanh nhân, chủ doanh nghiệp hay người nổi tiếng.

Với startup non trẻ là dịp kiểm chứng khả năng hiện thực hóa các ý tưởng hay sản phẩm mẫu, cơ hội quảng bá thông qua các chương trình như Shark Tank Việt Nam… Tiền thưởng lớn cũng tạo động lực cho startup.

Thêm nữa, đi thi khởi nghiệp để sau này khỏi “tạo nghiệp”. Bởi các cuộc thi là lửa thử vàng, trui rèn cho các nhà sáng lập và điều hành, lấp những lỗ hổng vận hành, giúp “né” được “ổ gà, ổ voi” phá sản hay thua lỗ, ôm cục nợ mà làm “báo thủ” - như lời CEO của một tổ chức tư vấn và hỗ trợ startup.

Vbee là startup “dạy” AI nói được tiếng Việt và hơn 50 ngôn ngữ khác, đang được sử dụng rộng rãi tại Việt Nam. TS. Nguyễn Thị Thu Trang, nhà đồng sáng lập và Giám đốc công nghệ (CTO) của Vbee, từng “thú thật” với Kinh tế Sài Gòn rằng cô thường được chọn là người dẫn dắt của đội Vbee “chinh chiến” nhiều cuộc thi khởi nghiệp bởi nhiều lý do.

Thành tích của Vbee rất đáng nể, năm lần giành giải nhất các cuộc thi khởi nghiệp lớn, tầm vóc quốc gia và cả quốc tế. Có thể kể phần thưởng tiền mặt 100.000 đô la Mỹ từ cuộc thi Qualcomm Vietnam Innovation Challenge năm 2024, lọt vào top 5 của cuộc thi Grab Ventures Ignite năm 2020 và nhận gói đầu tư và hỗ trợ có tổng giá trị 1 triệu đô la… Vbee cũng giành được các giải thưởng danh giá như Nhân tài đất Việt, Sao Khuê và các cơ hội đầu tư khác…

“Xác sống khởi nghiệp”

Có lẽ, Vbee là trường hợp hiếm hoi, thoát khỏi hiện tượng được gọi là “startup zombie” - xác sống khởi nghiệp. Tức là các dự án chỉ sống trên sân khấu, chứ èo uột và không sức sống và không ai biết đến ngoài thị trường.

Các “xác sống” này dành thời gian trau chuốt slide (pitch deck) hơn là phát triển sản phẩm. Hầu hết startup đi thi, kể cả sinh viên, đều vì say men chiến thắng mà ảo tưởng sức mạnh. “Họ chỉ nhìn thấy cây mà không biết là rừng, chỉ phục vụ ban giám khảo, mà không phải khách hàng”, theo lời Huỳnh Công Thắng, CEO của InnoLab Asia, tổ chức tư vấn và thúc đẩy đổi mới sáng tạo tại Việt Nam.

Nhưng có lẽ, cần phải có đôi lời với ban tổ chức các cuộc thi. Bởi trách người thi một thì phải “càm ràm” họ mười. Cái tốt là hiệu ứng truyền thông cho tinh thần khởi nghiệp. Cái xấu là cuộc thi nếu không quản lý tốt sẽ trở thành nơi gặp gỡ của các “gương mặt thân quen”, một show diễn hay show truyền hình thực tế. Sân khấu cuộc thi khởi nghiệp cần là bệ phóng thực sự cho ý tưởng mới và sản phẩm mẫu mới, của sinh viên và nhà khởi nghiệp.

Việc các đội mang vác các dự án được mentor và ban giám khảo bổ sung ý kiến và nhận xét ở cuộc thi này sang cuộc thi khác là không công bằng. Bởi điều này triệt tiêu cơ hội và động lực của những người mới. Bởi các thí sinh non nớt cảm thấy nản lòng trước các đối thủ chuyên nghiệp, kiểu mới học bơi mà phải thi với vận động viên bơi chuyên nghiệp ở các giải lớn. Những cuộc thi như vậy cũng chệch khỏi quỹ đạo tốt đẹp của khởi nghiệp, bởi sẽ trở thành cuộc đua để kiếm tiền thưởng. Hơn hết, đó là sự lãng phí nguồn lực của toàn xã hội. Vốn tài trợ và tiền thưởng chỉ dành “để” nuôi zombie hay các dự án không ra được thị trường, chỉ bởi nhà sáng lập mê mải đi thi.

Vá lỗ hổng

Giải quyết lỗ hổng hay biến tướng của các cuộc thi khởi nghiệp có lẽ phải mất nhiều thời gian và nỗ lực từ nơi tổ chức. Song song đó là bảo vệ và khai thác tác quyền của “ngân hàng” ý tưởng và sản phẩm mẫu của các thí sinh.

Học sinh sinh viên đi thi thì tốt, bởi đó là hành trình học hỏi và cải thiện, khơi gợi tinh thần khởi nghiệp từ trên ghế nhà trường. Nếu đi thi chỉ là hành trình lặp lại - copy & paste, hoặc chỉ chỉnh sửa đôi chút để săn giải thưởng cao hơn - thì cần phải loại bỏ ngay. Đó là tư duy sai lệch. “Lỗ hổng” của hệ thống giáo dục và đổi mới sáng tạo cần được vá lại, càng sớm càng tốt.

Còn startup đi thi? Hãy tôi luyện trên thương trường như chiến trường, đổ mồ hôi sôi nước mắt để giành từng đồng của khách. Đó không phải màn chuẩn bị “môi son má phấn”, diễn tuồng trên sân khấu để lấy điểm, và rồi trở thành zombie.

Song Hảo