Xác định rõ bản chất thị trường hàng hóa phái sinh

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Đoàn Thị Thanh Mai phát biểu tại phiên họp

Xác định đúng bản chất thị trường

Một trong những vấn đề được đặt ra tại phiên họp thẩm tra sơ bộ dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh của Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính là xác định rõ bản chất của thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh: thuộc thị trường hàng hóa, là một bộ phận của thị trường tài chính hay mang tính kết hợp giữa hai thị trường.

ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại Trịnh Xuân An cho rằng, việc trả lời câu hỏi này có ý nghĩa quyết định đối với thiết kế toàn bộ mô hình. Khi xác định được bản chất thị trường mới có thể phân định rõ mô hình tổ chức, phương thức quản lý cũng như vai trò của Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và các định chế tài chính có liên quan.

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính Tạ Lê Thanh cho biết, tại Nhật Bản và Hàn Quốc, việc giám sát các sản phẩm phái sinh được giao cho cơ quan giám sát tài chính hợp nhất hoặc cơ quan quản lý chứng khoán.

ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính Tạ Lê Thanh phát biểu tại phiên họp

Trong khi đó, ở nước ta, Bộ Công Thương hiện quản lý hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch dưới góc độ thương mại nội địa, chưa có chức năng giám sát rủi ro tài chính, vị thế hay bù trừ trung tâm. Theo đại biểu Tạ Lê Thanh, việc mở rộng thị trường khi bộ máy và năng lực giám sát chưa hoàn thiện có thể tiềm ẩn rủi ro lớn. Vì vậy, cần phân định rõ chức năng quản lý giữa hoạt động thương mại hàng hóa và hoạt động tài chính phái sinh.

Từ yêu cầu xác định đúng bản chất thị trường, mô hình và địa vị của Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm Thanh toán Bù trừ cũng cần tiếp tục được làm rõ.

Theo thiết kế của dự thảo, Sở Giao dịch không phải cơ quan nhà nước, cũng không phải doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, mà tổ chức theo mô hình có sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài, trong đó phía Việt Nam nắm cổ phần chi phối. Đại biểu Trịnh Xuân An đề nghị giải trình rõ cơ sở lựa chọn mô hình doanh nghiệp cổ phần, đồng thời xác định phương án chuyển tiếp đối với Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV) hiện nay.

Thứ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Sinh Nhật Tân trình bày tóm tắt Tờ trình dự thảo Luật

Theo đại biểu, không nên mặc nhiên coi MXV hiện tại sẽ trở thành Sở Giao dịch theo luật mới, mà cần quy định rõ các điều kiện về sở hữu, chuyên môn và chuyển tiếp. Tương tự, cơ cấu vốn của Trung tâm Thanh toán Bù trừ cũng cần được làm rõ, đồng thời có cơ chế ngăn ngừa xung đột lợi ích giữa chủ thể sở hữu Sở Giao dịch và Trung tâm Thanh toán Bù trừ.

Một khoảng trống khác được đại biểu Trịnh Xuân An lưu ý là thị trường phái sinh phi tập trung (OTC). Trong khi phần giao dịch tập trung được thiết kế tương đối chi tiết, Chương III về thị trường phái sinh OTC mới chỉ có 2 điều cùng các quy định giải thích từ ngữ. “Thị trường OTC rất quan trọng, nếu chỉ quy định 2 điều là quá thiếu sót. Cần đầu tư quy định cụ thể hơn cho thị trường OTC”, đại biểu Trịnh Xuân An nêu quan điểm.

Làm rõ địa vị pháp lý, kiểm soát rủi ro

Không chỉ mô hình tổ chức thị trường, địa vị pháp lý, điều kiện kinh doanh và trách nhiệm của các chủ thể tham gia cũng cần được xác định rõ, tạo cơ sở cho quản lý, giám sát và kiểm soát rủi ro khi thị trường vận hành.

Các đại biểu dự phiên họp

Phụ lục 4 của Luật Đầu tư xác định hoạt động của Sở Giao dịch hàng hóa là ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Trưởng phòng Xây dựng pháp luật, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Nguyễn Thị Diệu Hồng cho rằng, dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh cần làm rõ phạm vi của “hoạt động Sở Giao dịch hàng hóa” và chủ thể phải đáp ứng điều kiện kinh doanh: chỉ doanh nghiệp thành lập Sở Giao dịch hay bao gồm cả Sở Giao dịch, thành viên Sở Giao dịch, Trung tâm Thanh toán Bù trừ và thành viên của Trung tâm.

Đặc biệt, đại diện VCCI đề nghị xác định ngay trong luật địa vị pháp lý của Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm Thanh toán Bù trừ, trong đó làm rõ tư cách pháp nhân và tính độc lập của từng chủ thể. Đây là cơ sở để xác định rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý trong quá trình tổ chức giao dịch, thanh toán, bù trừ, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia thị trường.

Bên cạnh khung pháp lý đối với các chủ thể vận hành thị trường, mối liên hệ giữa giao dịch phái sinh với thị trường hàng hóa cơ sở cũng cần được thiết kế chặt chẽ. Phó trưởng Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội Trần Thanh Hà đề nghị hoàn thiện các quy định về kho, giao nhận, kiểm định, chứng thư kho và giao hàng, bảo đảm sự kết nối giữa Sở Giao dịch với hệ thống kho, kiểm định, vận chuyển và giao nhận hàng hóa. Theo đại biểu, nếu thị trường phái sinh tách rời quá xa diễn biến của thị trường hàng hóa cơ sở, hoạt động giao dịch có thể thiên về mua đi bán lại, trong khi mục tiêu quan trọng của thị trường là cung cấp công cụ phòng ngừa rủi ro biến động giá, hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Phó Trưởng Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội Trần Thanh Hà phát biểu tại phiên họp

Cùng với đó, độ tin cậy của giá tham chiếu và dữ liệu thị trường có ý nghĩa quan trọng đối với việc hình thành giá và quản trị rủi ro. Đại biểu Trần Thanh Hà đề nghị làm rõ nguồn dữ liệu, trách nhiệm kiểm chứng giá tham chiếu; đồng thời xây dựng cơ chế kết nối dữ liệu giữa Trung ương, Sở Giao dịch và địa phương về hàng hóa, kho bãi, giao nhận và giá thị trường.

Từ góc độ quốc phòng, an ninh, ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại Trịnh Xuân An đề nghị rà soát các quy định về an ninh mạng, an toàn mạng, sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài và các rủi ro liên quan đến rửa tiền, tài trợ khủng bố, phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Đại biểu cũng lưu ý nguy cơ phụ thuộc vào thị trường nước ngoài nếu phần lớn lệnh giao dịch trong nước được chuyển ra nước ngoài thực hiện, do đó cần đánh giá kỹ các quy định về chuyển lệnh, niêm yết chéo, công nhận thành viên và chia sẻ dữ liệu.

Đại biểu đề nghị bổ sung tiêu chí xác định hàng hóa chiến lược, thiết yếu liên quan đến quốc phòng, an ninh; cơ chế kiểm soát việc thành lập, góp vốn và quyền chi phối đối với Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm Thanh toán Bù trừ; cơ chế áp dụng biện pháp cần thiết khi giao dịch tác động đến dự trữ, năng lượng, lương thực thiết yếu. Đồng thời, cần phân định rõ thị trường giao ngay và thị trường phái sinh, bảo đảm cơ chế quản lý, giám sát phù hợp với từng loại thị trường.