Xây dựng khung pháp lý đồng bộ cho thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh

Phiên họp Quốc hội sáng 11-11 tại hội trường. Ảnh: quochoi.vn

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết, Chính phủ trình Quốc hội dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm 8 chương, 57 điều, nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, phát triển thị trường hiện đại, minh bạch, kiểm soát rủi ro và hỗ trợ doanh nghiệp chủ động phòng ngừa biến động giá.

Sau hơn 20 năm thực hiện Luật Thương mại năm 2005, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đã bước đầu hình thành và phát triển. Khối lượng giao dịch tập trung tăng từ khoảng 58.900 hợp đồng năm 2019 lên hơn 1,14 triệu hợp đồng năm 2024 và khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025. Giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân đạt khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày, với khoảng 38 mặt hàng và hơn 40 loại hợp đồng được giao dịch.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày Tờ trình về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Ảnh: quochoi.vn

Tuy nhiên, thị trường vẫn còn hạn chế về quy mô, thanh khoản và hạ tầng thanh toán bù trừ; số doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh tham gia phòng ngừa rủi ro còn ít. Phần lớn sản phẩm liên thông với sở giao dịch nước ngoài, chưa hình thành nhiều hợp đồng dựa trên hàng hóa Việt Nam và giá tham chiếu nội địa.

Trong khi đó, quy định pháp luật hiện hành còn phân tán, chưa bao quát đầy đủ các loại hợp đồng phái sinh, thị trường giao dịch phi tập trung (OTC), cơ chế ký quỹ, thanh toán bù trừ, xử lý mất khả năng thanh toán và giám sát thị trường theo thời gian thực.

Vì vậy, Chính phủ cho rằng cần ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh để thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất, hiện đại, tạo điều kiện cho doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất sử dụng công cụ phòng ngừa biến động giá; đồng thời gắn giao dịch phái sinh với hoạt động sản xuất, chế biến, lưu thông, xuất khẩu và tiêu thụ hàng hóa.

Dự thảo Luật quy định hai loại hình thị trường, gồm: Thị trường tập trung thông qua Sở giao dịch hàng hóa và thị trường OTC thông qua tổ chức trung gian. Đáng chú ý, dự thảo quy định thành lập Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập với Sở giao dịch hàng hóa, thực hiện thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, quản trị rủi ro và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ giao dịch.

Dự thảo cũng quy định hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài; cơ chế liên thông thị trường qua biên giới; điều kiện, quyền và nghĩa vụ của thành viên, nhà đầu tư; cơ chế quản trị rủi ro, cảnh báo sớm và can thiệp khẩn cấp nhằm bảo đảm an toàn hệ thống.

Một nội dung đáng chú ý là cho phép doanh nghiệp nhà nước giao dịch hàng hóa phái sinh để phòng ngừa, quản trị rủi ro phát sinh trực tiếp từ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Hiệu quả được đánh giá trên tổng thể công cụ phòng ngừa và rủi ro được bảo vệ, không chỉ căn cứ vào kết quả lãi, lỗ riêng của giao dịch phái sinh.

Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm 8 chương, 57 điều. Ảnh: quochoi.vn

Bên cạnh đó, dự thảo ưu tiên phát triển, chuẩn hóa và niêm yết các sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam; qua đó tạo công cụ phòng ngừa rủi ro giá, tăng thanh khoản, từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước và giảm phụ thuộc vào thị trường nước ngoài.

Về quản lý nhà nước, Chính phủ thống nhất quản lý, giao Bộ Công Thương làm đầu mối quản lý tổng thể, xây dựng chính sách, giám sát thị trường và điều phối hoạt động giữa các cơ quan liên quan.

Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi cho biết, Ủy ban tán thành sự cần thiết ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, đồng thời đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo theo hướng bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật, kiểm soát rủi ro, bảo vệ nhà đầu tư và nâng cao hiệu quả quản lý, giám sát thị trường.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi trình bày báo cáo thẩm tra. Ảnh: quochoi.vn

Về phạm vi điều chỉnh, Ủy ban đề nghị làm rõ các giao dịch hàng hóa phái sinh thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật và các luật chuyên ngành; rà soát mô hình quản lý nhà nước, phân định cụ thể trách nhiệm của các cơ quan quản lý, nhất là đối với những thẩm quyền tác động trực tiếp đến tài khoản, tài sản và dữ liệu của tổ chức, cá nhân.

Đối với chính sách phát triển thị trường, cần bảo đảm nguyên tắc tự nguyện, không can thiệp hành chính hoặc bắt buộc giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa, tránh làm giảm tính cạnh tranh, tăng tầng nấc trung gian và chi phí xã hội. Đồng thời, nghiên cứu chuẩn hóa, niêm yết sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa thế mạnh của Việt Nam, tạo điều kiện liên thông với thị trường quốc tế.

Ủy ban cũng đề nghị đánh giá kỹ mô hình tổ chức Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, nhất là phương án sở hữu, vai trò tham gia của Nhà nước, giới hạn sở hữu nước ngoài và cơ chế kiểm soát quyền chi phối, xung đột lợi ích. Hai thiết chế này cần bảo đảm hoạt động độc lập, công bằng, an toàn và hiệu quả; tận dụng tối đa hạ tầng sẵn có của thị trường tài chính.

Các quy định về năng lực tài chính, công nghệ, quản trị rủi ro của Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ và các thành viên cần phù hợp với điều kiện thực tế, quy mô thị trường và khả năng quản lý, giám sát; đồng thời, hoàn thiện cơ chế ký quỹ, Quỹ hỗ trợ thanh toán, giới hạn vị thế, giá tham chiếu, giá thanh toán và giao nhận hàng hóa.

Đối với thị trường OTC, cần xây dựng khuôn khổ pháp lý tương xứng với mức độ rủi ro, làm rõ điều kiện tham gia, sản phẩm, ký quỹ, định giá tài sản bảo đảm, nghĩa vụ báo cáo và các trường hợp phải thực hiện thanh toán bù trừ qua Trung tâm thanh toán bù trừ.

Về bảo vệ nhà đầu tư, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị rà soát việc phân loại nhà đầu tư theo khả năng nhận diện, chấp nhận rủi ro và mục đích tham gia thị trường; ngăn ngừa bất cân xứng thông tin, bảo đảm quản lý tách biệt, an toàn tiền và tài sản ký quỹ của khách hàng.

Đối với doanh nghiệp nhà nước, cần bảo đảm thống nhất với pháp luật về quản lý, đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp, không tạo cơ chế miễn trừ đối với hành vi vụ lợi, đầu cơ hoặc vi phạm pháp luật.

Đặc biệt, cơ chế liên thông thị trường qua biên giới cần được rà soát chặt chẽ, nhất là việc lựa chọn đối tác, quản lý ngoại hối, dòng tiền ký quỹ, thanh toán và lưu chuyển dữ liệu xuyên biên giới. Các quy định về quản trị rủi ro, cảnh báo sớm, phòng ngừa thao túng, sử dụng thông tin nội bộ và gian lận cũng cần được hoàn thiện.

Đối với các biện pháp can thiệp khẩn cấp, cần quy định rõ điều kiện, thẩm quyền, thời hạn và cơ chế kiểm soát. Việc xử lý rủi ro phải đủ nhanh, đủ mạnh để bảo vệ an toàn hệ thống, ngăn ngừa hiệu ứng dây chuyền, nhưng đồng thời bảo đảm quyền tài sản hợp pháp của nhà đầu tư, kể cả trong trường hợp một thành viên mất khả năng thanh toán.