Xuất khẩu sầu riêng, lúa gạo thắng lớn: Vì sao doanh nghiệp vẫn lo 'đói' vốn?

Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026 của Bộ NN&MT diễn ra tại TP.HCM ngày 23-1 đã phác họa diện mạo đầy nội lực của ngành kinh tế trụ cột với mức giá trị xuất khẩu 12% đạt hơn 70 tỉ USD trong năm qua. Từ nền tảng vững chắc này, cộng đồng doanh nghiệp kiến nghị cơ quan quản lý tập trung nhận diện và tháo gỡ các nút thắt về vốn, thủ tục thanh toán... để tạo đà bứt phá mạnh mẽ hơn cho năm 2026.

Doanh nghiệp "kêu" thiếu vốn, vướng thủ tục

Bức tranh xuất khẩu năm qua rực rỡ nhất ở ngành rau quả. Ông Nguyễn Đình Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, kiêm Chủ tịch Tập đoàn Vina T&T, thông tin ngành này đã có bước nhảy vọt thần tốc khi cán đích 8,56 tỉ USD, tăng 20% và xuất siêu tới 5,5 tỉ USD.

Đáng chú ý, Việt Nam đã vượt qua nhiều đối thủ để vươn lên vị trí thứ 2 về cung ứng rau quả tại thị trường Trung Quốc, trong đó riêng sầu riêng đóng góp gần 4 tỉ USD.

Ông Nguyễn Đình Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, kiêm Chủ tịch Tập đoàn Vina T&T nêu kiến nghị tại họp báo. Ảnh: QUANG HUY

Việc đưa thành công trái cây tươi vào chuỗi siêu thị Costco của Mỹ cũng khẳng định năng lực logistics và bảo quản của doanh nghiệp Việt. Tuy nhiên, ông Tùng kiến nghị cơ quan chức năng khi đàm phán mở cửa thị trường cần có lộ trình áp dụng các quy định kiểm dịch mới, tổ chức tập huấn kỹ lưỡng để doanh nghiệp không bị động.

"Đồng thời, vấn đề hỗ trợ visa và thẻ doanh nhân APEC cần được tháo gỡ linh hoạt hơn để tạo điều kiện cho hoạt động xúc tiến thương mại tại các thị trường mới như Canada hay châu Âu", ông Tùng chia sẻ.

Ở góc độ ngành lúa gạo và cà phê, ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), kiêm Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), bày tỏ lo ngại sâu sắc về dòng vốn. Dù xuất khẩu gạo mang về khoảng 5 tỉ USD với giá bình quân 510 USD/tấn nhưng nhiều doanh nghiệp đang bị ngân hàng cắt giảm hạn mức tín dụng (room) tới 50% hoặc áp dụng cơ chế giải ngân cứng nhắc.

Việc thiếu vốn lưu động khiến doanh nghiệp không thể thu mua khi vào vụ thu hoạch rộ, dẫn đến rủi ro rớt giá cho nông dân. Ông Nam cũng chỉ ra bất cập trong quy định bắt buộc thanh toán qua tài khoản ngân hàng, trong khi thực tế tại vùng sâu vùng xa, nông dân và thương lái vẫn giao dịch bằng tiền mặt, gây ách tắc dòng hàng.

Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA). Ảnh: QUANG HUY

"Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần có gói tín dụng hỗ trợ đầu tư kho bãi để nâng cao năng lực tạm trữ, tránh tình trạng bán tháo khi rộ mùa", ông Nam kiến nghị.

Đồng quan điểm về những điểm nghẽn logistics, ông Võ Quan Huy, Giám đốc Công ty Huy Long An, cho rằng chi phí đầu tư và vận chuyển hiện còn quá cao, làm giảm sức cạnh tranh.

Ông Huy nhấn mạnh vai trò của mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc minh bạch, đặc biệt là kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật để tránh ùn ứ tại cửa khẩu. "Đối với ngành hàng chuối và sầu riêng, cần quy hoạch bài bản theo tín hiệu thị trường và xu hướng tiêu dùng xanh, giảm phát thải để khai thác tối đa dư địa xuất khẩu", ông Huy đề xuất.

Chuyển tư duy sang kinh tế nông nghiệp

Lắng nghe các kiến nghị, Thứ trưởng Bộ NN&MT Phùng Đức Tiến khẳng định năm 2026 ngành nông nghiệp đặt mục tiêu xuất khẩu 73-74 tỉ USD. Lãnh đạo bộ nhấn mạnh quan điểm chỉ đạo xuyên suốt là không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế. Ngành nông nghiệp sẽ chuyển mạnh từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế, quản trị tài nguyên hiệu quả và giải quyết căn bản vấn đề ô nhiễm môi trường.

Thứ trưởng Bộ NN&MT Phùng Đức Tiến. Ảnh: QUANG HUY

Về chiến lược thị trường, Thứ trưởng đồng thuận với định hướng không chạy theo số lượng mà tập trung vào chất lượng và giá trị gia tăng. Thay vì mục tiêu xuất khẩu 8-9 triệu tấn gạo, ngành sẽ ưu tiên các dòng sản phẩm chất lượng cao, phát thải thấp để thâm nhập sâu vào các thị trường khó tính nhưng giá trị cao như Nhật Bản, Hàn Quốc và EU. Đối với cà phê, mục tiêu đến năm 2030 tỉ lệ chế biến sâu phải đạt 30-40% để nâng cao giá trị, thay vì mức khiêm tốn 12-15% như hiện nay.

Lãnh đạo Bộ NN&MT cũng cam kết sẽ quyết liệt củng cố hệ thống thú y cơ sở tại 34 tỉnh, thành đang còn yếu kém để đảm bảo an toàn dịch bệnh, giữ vững thị trường xuất khẩu. Với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và nền tảng hạ tầng chế biến đã được nâng cấp lên 8,8 triệu tấn, lãnh đạo bộ tin tưởng ngành nông nghiệp sẽ vượt qua khó khăn, hoàn thành mục tiêu năm bản lề 2026.

Quang cảnh buổi họp báo ngày 23-1. Ảnh: QUANG HUY

QUANG HUY