Xuất nhập khẩu vượt 1.000 tỷ USD, doanh nghiệp Việt đứng ở đâu trong chuỗi giá trị toàn cầu?

Kim ngạch xuất nhập khẩu vượt 1.000 tỷ USD cho thấy quy mô thương mại quốc tế của Việt Nam tiếp tục mở rộng. Tuy nhiên, khi khu vực có vốn đầu tư nước ngoài vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong xuất khẩu, vấn đề đặt ra không chỉ là gia tăng kim ngạch mà còn là nâng cao năng lực của doanh nghiệp nội địa, phát triển thương hiệu và từng bước đảm nhận những công đoạn có giá trị cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Xuất khẩu tăng nhưng doanh nghiệp gặp khó khăn khi tham gia chuỗi cung ứng (Ảnh chinhphu.vn)

Xuất khẩu tăng nhưng doanh nghiệp gặp khó khăn khi tham gia chuỗi cung ứng (Ảnh chinhphu.vn)

Xuất khẩu tăng mạnh, doanh nghiệp nội địa vẫn đứng sau khu vực FDI

Sau gần 40 năm đổi mới, Việt Nam đã xây dựng được nền tảng xuất khẩu rộng lớn, với mạng lưới 18 hiệp định thương mại tự do. Đến tháng 10/2026, kim ngạch xuất nhập khẩu vượt 1.000 tỷ USD, đánh dấu bước phát triển đáng kể về quy mô thương mại và mức độ hội nhập của nền kinh tế. Tuy nhiên, cùng với kết quả này, một vấn đề được đặt ra là doanh nghiệp Việt Nam đang giữ vị trí nào trong hoạt động thương mại quốc tế, đặc biệt ở những công đoạn tạo ra giá trị gia tăng cao.

Ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại, Bộ Công Thương cho rằng, giai đoạn phát triển tới không thể chỉ được đánh giá bằng lượng hàng hóa xuất khẩu. Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi giá trị toàn cầu ở mức độ nào, sở hữu những thương hiệu gì và có khả năng hiện diện ra sao tại thị trường nước ngoài.

Thực tế, Việt Nam đã có những doanh nghiệp xây dựng được hoạt động kinh doanh đáng kể trên thị trường quốc tế. Viettel hiện đầu tư tại 10 thị trường nước ngoài, dẫn đầu thị phần tại 7 thị trường và đạt doanh thu quốc tế khoảng 3,3 tỷ USD trong năm 2025. Trong lĩnh vực công nghệ thông tin, FPT ghi nhận doanh thu dịch vụ ở nước ngoài trên 35.000 tỷ đồng, giá trị hợp đồng ký mới vượt 1,5 tỷ USD, với Nhật Bản và Hoa Kỳ là hai thị trường chủ lực.

Những kết quả này được Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại dẫn chứng khi đề cập khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam tại các thị trường quốc tế. Dù vậy, xét trên phạm vi toàn nền kinh tế, sự phát triển mạnh mẽ của hoạt động xuất khẩu vẫn gắn chặt với vai trò của khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Đề cập đến cơ cấu này, ông Marcos Forester, đại diện Diễn đàn Kinh tế Thụy Sĩ - Việt Nam, giảng viên Đại học RMIT cho biết, 55% vốn FDI vào Việt Nam tập trung trong lĩnh vực sản xuất, chế biến, chế tạo, trong khi khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chiếm tới 77% kim ngạch xuất khẩu.

Từ những số liệu trên, ông Marcos Forester đặt vấn đề về khả năng phát triển thương hiệu, xây dựng khách hàng và thiết lập cơ sở kinh doanh ở nước ngoài của doanh nghiệp Việt Nam. Bởi bên cạnh thành công trong thu hút đầu tư quốc tế và mở rộng sản xuất xuất khẩu, năng lực chủ động khai thác thị trường nước ngoài của doanh nghiệp trong nước cũng cần được quan tâm.

Sự khác biệt giữa quy mô xuất khẩu và năng lực tham gia chuỗi giá trị được thể hiện rõ hơn qua thực tiễn ở Bắc Ninh. Theo Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Bắc Ninh Nguyễn Thế Thi, xuất khẩu của địa phương tập trung chủ yếu vào nhóm hàng điện tử, linh kiện thuộc khu vực FDI. Trong khi đó, doanh nghiệp nội địa tham gia những công đoạn có giá trị cao còn khiêm tốn, khả năng xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường quốc tế vẫn hạn chế.

Từ thực tế này, đại diện Sở Công Thương Bắc Ninh cho rằng, quy mô xuất khẩu lớn chưa đồng nghĩa với năng lực tự chủ và giá trị gia tăng cao. Đây cũng là vấn đề địa phương đang tập trung giải quyết trong quá trình hỗ trợ doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Khoảng cách lớn trong năng lực đầu tư và hiện diện ở nước ngoài

Bên cạnh cơ cấu xuất khẩu, khả năng đầu tư và tổ chức hoạt động kinh doanh ở nước ngoài là một khía cạnh khác phản ánh mức độ quốc tế hóa của doanh nghiệp Việt Nam. Mặc dù dòng vốn đầu tư ra nước ngoài đã có bước phát triển, khoảng cách giữa hoạt động thu hút vốn quốc tế và đầu tư ra bên ngoài vẫn còn lớn.

Theo số liệu được ông Marcos Forester thống kê, vốn đầu tư ra nước ngoài của Việt Nam tăng 3,2 lần trong giai đoạn 2023-2025. Tuy nhiên, tỷ lệ giữa dòng vốn FDI vào Việt Nam và vốn đầu tư ra nước ngoài vẫn ở mức 20:1. So sánh theo quy mô nền kinh tế, đầu tư ra nước ngoài của Malaysia tương đương 1,8% GDP, trong khi Việt Nam mới đạt khoảng 0,1% GDP.

Những con số này đã cho thấy rõ sự khác biệt về mức độ mở rộng hoạt động kinh doanh quốc tế giữa doanh nghiệp Việt Nam và doanh nghiệp tại một số quốc gia trong khu vực. Trong khi Việt Nam thu hút lượng lớn vốn đầu tư phục vụ sản xuất, nhiều doanh nghiệp nước ngoài đã chủ động sử dụng nguồn lực để thâm nhập và phát triển hoạt động tại các thị trường khác.

Tại Việt Nam, những thương vụ mua bán, sáp nhập của doanh nghiệp khu vực là ví dụ đáng chú ý. ThaiBev mua Sabeco năm 2017, Central Group mua Big C năm 2016, BJC mua Metro, trong khi Jollibee đầu tư vào Highlands Coffee. Các trường hợp này được biết đến như những phương thức mở rộng hoạt động kinh doanh xuyên biên giới thông qua đầu tư và tiếp cận các doanh nghiệp đã hiện diện trên thị trường.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp Việt Nam cũng từng bước phát triển những hình thức hoạt động quốc tế đa dạng hơn. Bên cạnh Viettel, Vingroup đã đưa xe điện VinFast tiếp cận thị trường Hoa Kỳ, châu Âu, Trung Á và triển khai dự án tại Ấn Độ. Trong lĩnh vực công nghiệp, PTSC, đơn vị thành viên của PetroVietnam, đã tham gia liên doanh sản xuất và xuất khẩu 4 trạm biến áp điện gió ngoài khơi sang Ba Lan để lắp đặt tại biển Baltic.

Những trường hợp được ông Marcos Forester dẫn chứng cho thấy hoạt động quốc tế của doanh nghiệp Việt Nam không chỉ giới hạn ở xuất khẩu hàng hóa thông thường mà còn bao gồm đầu tư, phát triển sản phẩm và tham gia cung cấp thiết bị cho các dự án nước ngoài.

Tuy nhiên, từ sự chênh lệch về quy mô dòng vốn và những trường hợp doanh nghiệp đã vươn ra thị trường thế giới, vấn đề được ông đặc biệt quan tâm là làm thế nào để có thêm nhiều doanh nghiệp Việt Nam xây dựng được thương hiệu, khách hàng và hoạt động kinh doanh tại nước ngoài, thay vì chủ yếu tập trung vào thị trường trong nước.

Nâng vị thế doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu

Từ thực trạng xuất khẩu và đầu tư quốc tế, yêu cầu nâng cao vị thế doanh nghiệp Việt Nam được đặt trong định hướng phát triển năng lực cạnh tranh, công nghệ, quản trị và thương hiệu. Đây cũng là những nội dung được Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại Vũ Bá Phú nhấn mạnh khi đề cập vai trò của khu vực kinh tế tư nhân trong giai đoạn phát triển mới.

Theo đó, Nghị quyết 68 đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 20 doanh nghiệp lớn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Để thực hiện định hướng này, yêu cầu đặt ra không chỉ là gia tăng số lượng doanh nghiệp mà còn phải nâng cao năng lực quản trị, trình độ công nghệ và khả năng cạnh tranh quốc tế. Cùng với mở rộng xuất khẩu, doanh nghiệp cần từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, phát triển thương hiệu và xây dựng sự hiện diện tại các thị trường nước ngoài.

Yêu cầu nâng cao năng lực càng trở nên quan trọng khi thị trường quốc tế đang thay đổi. Các tiêu chuẩn về chất lượng, sản xuất xanh và truy xuất nguồn gốc ngày càng được chú trọng. Đồng thời, những phương thức kinh doanh mới thông qua thương mại điện tử xuyên biên giới, phát triển hệ thống phân phối và đầu tư quốc tế cũng mở rộng khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp.

Từ thực tiễn Bắc Ninh, ông Nguyễn Thế Thi cho rằng, hoạt động xuất khẩu cần hướng tới nâng cao giá trị gia tăng, phát triển thương hiệu và tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp nội địa vào chuỗi giá trị toàn cầu. Trong đó, kết nối doanh nghiệp trong nước với khu vực FDI và các tập đoàn lớn, hỗ trợ nâng cao năng lực sản xuất, chất lượng sản phẩm, công nghệ và quản trị là những nhiệm vụ được địa phương xác định trong thời gian tới.

Ở phạm vi quốc gia, Thứ trưởng Bộ Công Thương Lương Hoàng Thái cũng nhấn mạnh sự thay đổi trong cách tiếp cận hội nhập kinh tế quốc tế, cho rằng: Sau giai đoạn doanh nghiệp chủ yếu thích ứng với nhu cầu thị trường, định hướng hiện nay là chủ động vươn ra thế giới và khẳng định vị thế ở mức cao hơn.

Để thực hiện mục tiêu này, doanh nghiệp cần xác định rõ chiến lược phát triển quốc tế, lựa chọn thị trường phù hợp và chuẩn bị các điều kiện về sản phẩm, nhân lực, tài chính và quản trị. Cùng với nâng cao chất lượng, đổi mới công nghệ và cải tiến thiết kế, Thứ trưởng đề nghị doanh nghiệp chú trọng nghiên cứu, phát triển, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, xây dựng thương hiệu và mạng lưới phân phối.

Việc nâng cao khả năng kiểm soát các khâu trong chuỗi giá trị cũng được xác định là một nội dung quan trọng trong quá trình phát triển hoạt động kinh doanh quốc tế. Theo Thứ trưởng Lương Hoàng Thái, doanh nghiệp phải là chủ thể chủ động chuẩn bị năng lực và triển khai chiến lược, trong khi Nhà nước kiến tạo môi trường, kết nối nguồn lực và các đối tác cùng đồng hành.

Với định hướng đó, chương trình Go Global được Bộ Công Thương xác định là công cụ hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam phát triển năng lực, kết nối thị trường và mở rộng hoạt động quốc tế. Trọng tâm không chỉ nằm ở việc đưa thêm hàng hóa ra nước ngoài mà còn hướng đến nâng cao khả năng tham gia chuỗi giá trị, xây dựng thương hiệu và từng bước phát triển vị thế của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường thế giới.

Trần Hương

Nguồn TBNH: https://thoibaonganhang.vn/xuat-nhap-khau-vuot-1000-ty-usd-doanh-nghiep-viet-dung-o-dau-trong-chuoi-gia-tri-toan-cau-190879.html