12.000 giờ cao điểm gọi tên đồng đội: Lần theo dấu tích đưa đồng đội trở về

Đại tá Dư Công Thịnh (bên trái) bàn giao hài cốt liệt sĩ Hà Công Thiên cho gia đình; ông Hà Công Lực ôm di ảnh người thân.

Bảy ngày giữa rừng sâu

Tháng 11/2016, bảy cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập mộ liệt sĩ (Cục Chính trị Quân khu 2) lên cao điểm 1.620 trên đỉnh núi Sàm Nhọt, thuộc bản Sàm Nhọt, huyện Luông Nậm Thà, tỉnh Luông Nậm Thà (Lào). Chuyến đi dự kiến chỉ ba ngày nên lượng lương thực mang theo cũng vừa đủ.

Đến ngày thứ ba, những dấu tích đầu tiên mới xuất hiện. Không muốn bỏ lỡ manh mối, cả đội quyết định ở lại. Ba ngày thành một tuần. Lương thực cạn dần, họ hái chuối, rau rừng, bắt cua dưới suối, thậm chí bẫy chuột để cầm cự.

Kết thúc chuyến công tác, 19 hài cốt liệt sĩ được quy tập. Kết quả ấy chỉ có được sau lần trở lại Sàm Nhọt thứ năm, khi những thông tin rời rạc trong hồ sơ, sơ đồ mộ chí và ký ức người dân cùng dẫn về một vị trí.

Thiếu tá Sùng A Hờ gắn bó với Đội Quy tập mộ liệt sĩ từ tháng 3/2011. Hơn 15 năm qua, cuộc sống của anh là những chuyến băng rừng, lần theo từng đầu mối còn dang dở. “Làm bằng trách nhiệm thôi chưa đủ, phải làm bằng cả trái tim. Nhiều lúc quá giờ nghỉ nhưng anh em vẫn cố gắng làm cho bằng được”, anh nói.

Khi ký ức trở thành tấm bản đồ

Sau hơn nửa thế kỷ, chiến trường xưa đã đổi khác. Cây làm vật chuẩn mục nát, nương rẫy mở rộng, đường mòn mất dấu. Nhân chứng ngày càng ít, trong khi nhiều hồ sơ chỉ còn những chỉ dẫn chung như “gần sông Nậm U” hay “gần sông Mê Kông”.

Tại nghĩa trang Khăm Đen (bản Hin Pẹn, huyện Mường Ngòi, tỉnh Luông Pha Băng), sơ đồ cũ ghi 10 phần mộ: 9 mộ tập trung và 1 mộ lẻ. Đội Quy tập đã trở lại gần chục lần nhưng chưa có kết quả. Một nhân chứng người Mông đang định cư tại Mỹ chỉ nhớ khu mộ cách đồn cũ hơn 100m - quá ít để xác định vị trí giữa rừng.

Là người Mông, Thiếu tá Sùng A Hờ học thêm tiếng Thái, Khơ Mú và Lào để trực tiếp trò chuyện với người dân, nhận diện những địa danh cũ qua lời kể.

Năm 2015, tại điểm cao 860 ở Sàm Nhọt, Đội Quy tập nhận tin từ ông Cha Thào Sùng, người bản Cốc Mỵ (huyện Luông Nậm Thà). Tuổi cao, ông không thể dẫn đường; cả đội chỉ mang theo lời mô tả vào rừng.

Tìm nhiều giờ không thấy dấu vết, cả đội dừng chân tại một vị trí ngoài phán đoán ban đầu. Thiếu tá Sùng A Hờ nhận thấy mô đất nhô bất thường và đề nghị đào thăm dò. Những mảnh ni lông, vải dù xuất hiện, rồi hai phần mộ có thông tin trùng khớp với sơ đồ. “Anh em vui lắm”, anh nhớ lại.

Tháng 5/2026, từ nguồn tin của ông Và Sử Sùng (75 tuổi), Đội Quy tập đến huyện Pak Ou, tỉnh Luông Pha Băng. Khi nhiều người nghĩ đã hết dấu tích, Thiếu tá Sùng A Hờ vẫn động viên chỉ huy: “Thôi cố tí nữa anh ạ”. Mở rộng phạm vi tìm kiếm, cả đội phát hiện thêm 3 hài cốt liệt sĩ.

Đến nay, Đội Quy tập vẫn lưu giữ nhiều sơ đồ vẽ tay đã ố màu, như sơ đồ “Nghĩa trang Huổi Lạt - Nghĩa trang Huổi Thùng”. Núi, suối, nương và vị trí mộ chỉ còn là những nét bút đơn sơ, trong khi phần lớn dấu mốc ngoài thực địa đã biến mất.

Trung tá Nguyễn Thanh Xuân, thành viên Đội Quy tập, cho biết nhiều vị trí vẫn chưa thể xác định. Qua Báo Giáo dục và Thời đại, ông mong các cựu chiến binh, quân tình nguyện, chuyên gia Việt Nam từng công tác tại Lào hoặc những người còn lưu giữ tư liệu tiếp tục cung cấp thông tin.

Tổ công tác Đội Quy tập cùng cán bộ, nhân dân Lào trước giờ xuất phát đến bản Khăm Đeng, huyện Mường Ngòi, tỉnh Luông Pha Băng.

Đôi khi, mảnh ghép còn thiếu chỉ là tên một bản cũ, hướng một con đường hay vị trí một con suối. Cũng có khi, người lính để lại dấu vết cuối cùng về mình: mảnh giấy đặt trong lọ penicillin được tìm thấy cùng hài cốt liệt sĩ Linh Quang Giắng tại bản Sinh Chạ Lơn, huyện Mường Sinh, tỉnh Luông Nậm Thà.

Dòng chữ khắc trên đá, mô đất nhô bất thường, mảnh ni lông hay vải dù đều có thể là chỉ dấu, nhưng phải được đối chiếu với hồ sơ, sơ đồ và lời kể của nhân chứng. Tìm đúng vị trí mới chỉ là một nửa công việc. Sau hơn 60 năm, dấu tích trong nhiều phần mộ còn rất ít. Lực lượng phải kiểm tra toàn bộ đất khai quật, bóp nhỏ từng cục và sàng lọc cẩn thận để tìm những phần còn lại cùng di vật.

Thiếu tá Sùng A Hờ cho biết, có nơi, dấu tích đã hòa vào lớp đất màu đen. Những người lính vẫn gom cả phần đất ấy đưa về. “Ngay cả một chiếc cúc áo hay mảnh xương nhỏ nhất, chúng tôi cũng cố gắng nhặt lại đầy đủ. Đó vừa là trách nhiệm, vừa là tình cảm”, ông nói.

Nhiều năm đi rừng giúp Thiếu tá Sùng A Hờ hiểu rằng tận tâm không đồng nghĩa với bất chấp hiểm nguy. Mùa mưa, đường núi trơn trượt, lũ quét, cùng bom mìn, vật nổ còn sót lại luôn rình rập.

Theo Thượng tá Cù Xuân Cường, nhiều khu vực phía bạn chưa được rà phá đầy đủ nên mỗi chuyến trở lại chiến trường cũ đều tiềm ẩn rủi ro.

Thượng tá Cù Xuân Cường trao đổi với Báo Giáo dục và Thời đại.

Nghĩa tình mở lối về

Những cuộc tìm kiếm trên đất Lào chưa bao giờ chỉ có bước chân của người lính Việt Nam.

Tháng 2/2022, trong đợt tìm kiếm tại núi Sang Phàn (huyện Ngà, tỉnh U Đôm Xay), đồng hành cùng Thiếu tá Sùng A Hờ có ông Thông Đeng Sen Luồng Lo, Trưởng phòng Lao động và Phúc lợi xã hội huyện Ngà.

Xe máy chỉ đi được một đoạn, cả đoàn phải cuốc bộ nửa ngày vào rừng theo sơ đồ. Dự định đi trong ngày nhưng cuộc tìm kiếm kéo dài ba ngày. Cơm được nấu trong ống tre, rau hái tại chỗ, tre chặt làm máng đựng thức ăn.

Dù chưa tìm thấy hài cốt, chuyến đi giúp kiểm chứng nguồn tin, loại trừ một khu vực và thu hẹp phạm vi cho lần trở lại sau.

Ông Thông Đeng Sen Luồng Lo cho biết, huyện Ngà có 60 bản. Hằng năm, địa phương vận động trưởng bản, người cao tuổi cung cấp thông tin rồi phối hợp với Đội Quy tập xác minh. “Người dân Lào luôn ghi nhớ sự giúp đỡ của bộ đội Việt Nam trong chiến tranh và coi việc hỗ trợ tìm kiếm những người còn nằm lại là trách nhiệm, là tình cảm đối với nhân dân Việt Nam”, ông nói.

Ở nhiều địa bàn, người dân Lào dẫn đường, phát dọn thực bì, vận chuyển đất, hỗ trợ lương thực; còn các khâu chuyên môn do Đội Quy tập trực tiếp thực hiện.

Thượng tá Cù Xuân Cường vẫn nhớ chuyến đi bản Nậm Đưa (huyện Huổi Xay, tỉnh Bo Kẹo) năm 2025. Khi đoàn thiếu lương thực giữa vùng núi cao, một cụ già người Lào đã nhường gói xôi sáng vốn dành cho con cháu. “Nhà họ nghèo lắm, chỉ có gói xôi với ít măng rừng, muối ớt nhưng vẫn nhất quyết đưa cho đoàn. Chúng tôi rất cảm động”, ông kể.

Bữa cơm ống tre, gói xôi sẻ chia, lời chỉ đường hay ký ức của những người già vẫn đang lặng lẽ mở lối cho hành trình tìm đồng đội sau hơn nửa thế kỷ.

Bữa cơm trưa tại lán nương giữa Thiếu tá Sùng A Hờ (bên phải) và ông Thông Đeng Sen Luồng Lo trong một chuyến tìm kiếm trên núi Sang Phàn.

Thiếu tá Sùng A Hờ (ngoài cùng bên trái) cùng đồng đội nghỉ trưa giữa rừng trên đường tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại bản Khăm Đeng, huyện Mường Ngòi, tỉnh Luông Pha Băng.

Thiếu tá Sùng A Hờ (bên phải) trao đổi với Báo Giáo dục và Thời đại trong giờ nghỉ.

Ngày đồng đội trở về

Có chuyến đi khép lại bằng một dấu đánh trên sơ đồ để chờ ngày trở lại. Cũng có chuyến kết thúc khi người lính được đưa về trong vòng tay gia đình đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ.

Ngày 3/12/2024, Đội Quy tập tìm thấy hài cốt liệt sĩ Hà Công Thiên tại bản Lô Cu, huyện Mường Sinh, tỉnh Luông Nậm Thà, rồi bàn giao cho gia đình ở xã Bao La, huyện Mai Châu (tỉnh Hòa Bình cũ).

Trong giây phút ấy, Đại tá Dư Công Thịnh và ông Hà Công Lực - cháu liệt sĩ Hà Công Thiên đều không kìm được nước mắt. Ông Lực ôm chặt di ảnh người thân. Khoảnh khắc đoàn tụ ấy là đích đến của biết bao chuyến băng rừng, bắt đầu từ một nguồn tin, một tấm sơ đồ hay một dấu tích nhỏ còn sót lại.

Sơ đồ 'Nghĩa trang Huổi Lạt - Nghĩa trang Huổi Thùng' được Đội Quy tập nhiều năm đối chiếu, xác minh nhưng chưa có kết quả.

Thượng tá Cù Xuân Cường (áo trắng) cùng đồng đội khai quật hài cốt liệt sĩ tại huyện Pak Ou, tỉnh Luông Pha Băng (tháng 5/2026).

Thiếu tá Sùng A Hờ vẫn day dứt trước những tấm sơ đồ chưa giải được, những khu vực đã trở lại nhiều lần và những nhân chứng ngày một già đi. “Nếu được lựa chọn, tôi vẫn ở lại đội quy tập. Chừng nào còn những phần mộ chưa tìm thấy thì trong lòng vẫn còn băn khoăn, day dứt”, anh nói.

Đưa một người lính ra khỏi rừng sâu có thể mất nhiều năm. Nhưng để người lính ấy trở về với đúng họ tên, quê quán và gia đình, hành trình vẫn chưa kết thúc. Sau những chuyến băng rừng là một cuộc tìm kiếm khác - trong hồ sơ, dữ liệu thân nhân và những mẫu ADN.

Liệu khoa học có thể nối lại những cái tên còn dang dở?