13 năm xây dựng môi trường không khói thuốc: Chuyển biến mạnh từ nhận thức đến hành động

Tuy nhiên, trước thực tiễn xuất hiện nhiều loại thuốc lá mới và yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng ngày càng cao, việc tiếp tục hoàn thiện quy định về môi trường không khói thuốc đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Môi trường không khói thuốc ngày càng đi vào thực chất

Xây dựng môi trường không khói thuốc luôn được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá. Trong hơn một thập kỷ qua, các hoạt động thực thi quy định về môi trường không khói thuốc đã được triển khai đồng bộ từ Trung ương đến địa phương, từng bước tạo chuyển biến rõ nét về nhận thức và hành vi trong cộng đồng.

Để hướng dẫn các địa phương và đơn vị triển khai thống nhất, Bộ Y tế đã ban hành nhiều tài liệu hướng dẫn thực hiện môi trường không khói thuốc tại nơi làm việc, trường học, bệnh viện, phương tiện giao thông công cộng, khu du lịch, khách sạn, nhà hàng và cộng đồng dân cư.

Trong giai đoạn 2014–2025, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá hằng năm đã hỗ trợ hơn 100 bộ, ngành, địa phương, thành phố du lịch và các tổ chức chính trị - xã hội triển khai các hoạt động tăng cường thực thi quy định cấm hút thuốc tại nơi làm việc và nơi công cộng theo quy định của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Xây dựng môi trường không khói thuốc luôn được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá. Ảnh: SKĐS

Việc xây dựng môi trường không khói thuốc đã ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực, đặc biệt tại các cơ sở y tế, cơ sở giáo dục, cơ quan hành chính và trên các phương tiện giao thông công cộng. Tại nhiều cuộc họp, hội nghị, hội thảo của các cơ quan nhà nước, hình ảnh hút thuốc gần như không còn xuất hiện. Ở nhiều địa phương, các hoạt động cộng đồng như đám cưới, đám tang cũng dần loại bỏ hoặc giảm đáng kể việc mời thuốc lá.

Đây được đánh giá là một trong những kết quả bền vững của công tác phòng, chống tác hại thuốc lá, góp phần thực hiện hiệu quả Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cũng như Nghị quyết số 20-NQ/TW năm 2017 của Ban Chấp hành Trung ương về tăng cường công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân trong tình hình mới.

Giảm mạnh phơi nhiễm khói thuốc thụ động

Sau 13 năm thực hiện các quy định về môi trường không khói thuốc, tỷ lệ phơi nhiễm với khói thuốc thụ động đã giảm đáng kể tại hầu hết các địa điểm công cộng và nơi tập trung đông người.

So với năm 2010, tỷ lệ tiếp xúc với khói thuốc thụ động tại nơi làm việc đã giảm từ 55,9% xuống còn 22,4%; tại cơ sở y tế giảm từ 23,6% xuống 22,6%; tại các trường trung cấp, cao đẳng và đại học giảm từ 54,3% xuống còn 35,6%; trên phương tiện giao thông công cộng giảm từ 34,4% xuống 22,9%.

Đáng chú ý, dù vẫn còn ở mức cao, tỷ lệ phơi nhiễm tại nhà hàng, quán ăn cũng đã giảm từ 84,9% xuống còn 67,3%; trong gia đình giảm mạnh từ 73,1% xuống còn 44,9%.

Những con số này phản ánh hiệu quả rõ rệt của các hoạt động truyền thông, giáo dục, tập huấn và giám sát được triển khai trong nhiều năm qua.

Thúc đẩy giám sát bằng công nghệ số

Bên cạnh các hoạt động truyền thống, Bộ Y tế đang từng bước đổi mới phương thức giám sát việc thực thi môi trường không khói thuốc thông qua ứng dụng công nghệ thông tin.

Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã xây dựng và đang thí điểm ứng dụng trên điện thoại di động nhằm tiếp nhận phản ánh của người dân về các hành vi vi phạm quy định cấm hút thuốc tại nơi công cộng. Thông qua ứng dụng này, người dân cũng có thể bình chọn những địa điểm thực hiện tốt môi trường không khói thuốc, góp phần tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong công tác giám sát.

Việc ứng dụng công nghệ số được kỳ vọng sẽ nâng cao hiệu quả quản lý, đồng thời tạo thêm kênh tương tác giữa cơ quan quản lý và người dân trong thực thi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Tăng cường thực thi để bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Mặc dù đạt nhiều kết quả tích cực, việc thực hiện môi trường không khói thuốc vẫn còn không ít bất cập.

Theo quy định hiện hành, các trường cao đẳng, đại học và học viện chưa thuộc nhóm địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn trong nhà và trong phạm vi khuôn viên. Trong khi đó, đây lại là nhóm tuổi có tỷ lệ sử dụng thuốc lá cao, dễ bị tác động bởi hành vi hút thuốc của người xung quanh. Quy định này cũng chưa thực sự thống nhất với Luật Giáo dục, trong đó nghiêm cấm hành vi hút thuốc trong cơ sở giáo dục.

Một số quy định khác cũng bộc lộ hạn chế, như khái niệm "cơ sở hoặc khu vực có nguy cơ cháy, nổ cao" còn chung chung, gây khó khăn trong quá trình áp dụng và giám sát.

Đối với các địa điểm được phép bố trí khu vực hút thuốc riêng như sân bay, khách sạn hay cơ sở lưu trú du lịch, thực tiễn quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã chuyển sang mô hình cấm hoàn toàn hút thuốc trong nhà để bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đây cũng là khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới (WHO).

Thực tế cho thấy, hầu hết các địa điểm cấm hút thuốc đã xây dựng nội quy và lắp đặt biển cấm hút thuốc. Tuy nhiên, tại nhiều nơi, số lượng biển báo còn ít, vị trí đặt chưa phù hợp, việc nhắc nhở và xử lý vi phạm chưa được thực hiện thường xuyên.

Tình trạng hút thuốc vẫn còn phổ biến tại một số nhà hàng, quán ăn, quán cà phê, quán bar, karaoke và các địa điểm công cộng. Ảnh: SKĐS

Tình trạng hút thuốc vẫn còn phổ biến tại một số nhà hàng, quán ăn, quán cà phê, quán bar, karaoke và các địa điểm công cộng. Một số bến xe, nhà ga vẫn ghi nhận vi phạm do thiếu lực lượng giám sát và chưa có cơ chế xử phạt hiệu quả.

Tại các cơ sở giáo dục, mặc dù tỷ lệ vi phạm đã giảm, vẫn còn tình trạng giáo viên, học sinh, sinh viên sử dụng thuốc lá. Đặc biệt, ở một số cơ quan, đơn vị, người đứng đầu vẫn chưa thực sự gương mẫu trong việc tuân thủ quy định cấm hút thuốc.

Theo các chuyên gia, để xây dựng môi trường không khói thuốc bền vững, cùng với việc tiếp tục hoàn thiện chính sách, cần tăng cường hơn nữa công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm; phát huy vai trò nêu gương của người đứng đầu; đồng thời tiếp tục đẩy mạnh truyền thông nhằm nâng cao ý thức tự giác của mỗi người dân trong việc tuân thủ quy định cấm hút thuốc tại nơi công cộng.

Xây dựng môi trường không khói thuốc không chỉ là thực thi một quy định pháp luật mà còn là giải pháp quan trọng nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giảm gánh nặng bệnh tật và hướng tới một môi trường sống văn minh, an toàn cho mọi người dân.