17 hài cốt liệt sĩ trở về với đồng đội sau 56 năm

Lãnh đạo các cấp cùng chính quyền địa phương tổ chức Lễ viếng, truy điệu và an táng các liệt sĩ.

Đồng đội đến viếng, tiễn đưa các liệt sĩ đến nơi an nghỉ.

Từ ngôi mộ tập thể trở về nghĩa trang liệt sĩ

Trước đó, ngày 15-9, các lực lượng chức năng TP Đà Nẵng tổ chức khai quật, cất bốc ngôi mộ tập thể tại thôn Gò Cao, xã Thu Bồn, đưa về Nghĩa trang liệt sĩ Tân Bình để truy điệu, an táng. Ngôi mộ được ông Võ Đình Thế, 62 tuổi, quê xã Thu Bồn, hiện sống tại TP Hồ Chí Minh, cung cấp thông tin có 17 hài cốt. Từ năm 1988 đến nay, ông Thế trực tiếp chôn cất, chăm sóc và hương khói cho những người nằm dưới mộ.

Trong điếu văn truy điệu, ông Lưu Hoàng Ân – Chủ tịch UBND xã Hiệp Đức cho biết, Hiệp Đức từng là địa bàn chiến lược quan trọng trong những năm tháng kháng chiến, chứng kiến nhiều trận chiến đấu ác liệt. Từ ngày 26-4 đến 30-4-1970, tại khu vực Đồi Thị, quận lỵ Hiệp Đức, các cán bộ, chiến sĩ thuộc các đơn vị của Sư đoàn 2, Quân khu 5 đã chiến đấu trong điều kiện đặc biệt khốc liệt. Nhiều người đã mãi mãi nằm lại nơi đây. Sự hy sinh diễn ra khi nhiều chiến sĩ còn rất trẻ. Có người kịp để lại lời nhắn cho gia đình, có người chưa một lần trở về. Phía sau những người lính nằm lại là những người mẹ, người cha, người vợ, người con mòn mỏi chờ đợi tin tức trong suốt những năm tháng dài. Sau nhiều năm tìm kiếm, xác minh, từ những thông tin của nhân chứng, đồng đội cùng các nguồn tư liệu, Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ TP Đà Nẵng có cơ sở kết luận đây là mộ liệt sĩ tập thể cán bộ, chiến sĩ các đơn vị trực thuộc Sư đoàn 2, Quân khu 5, hy sinh trong trận chiến đấu tại khu vực Đồi Thị từ ngày 26-4 đến 30-4-1970.

Ngày 8-9, UBND TP Đà Nẵng chính thức công nhận đây là mộ tập thể các liệt sĩ và ra quyết định khai quật, quy tập. Ngày 15-9, 17 hài cốt được cất bốc, đưa về Nghĩa trang liệt sĩ Tân Bình. Đến sáng 17-9, các anh được tổ chức lễ truy điệu và an táng trang trọng.

Gần 40 năm, một người lặng thầm giữ mộ đồng đội

Trong lễ truy điệu sáng 17-9, giữa dòng người thành kính tiễn đưa 17 liệt sĩ, ông Võ Đình Thế là người có một vị trí đặc biệt. Gần 40 năm qua, ông đã gắn bó với những người nằm dưới nấm mộ tập thể, từ ngày phát hiện hài cốt cho đến khi các anh được đưa về nghĩa trang liệt sĩ. Ông Thế chia sẻ, bản thân vừa vui mừng vừa có chút chạnh lòng. "Vui là sau gần 60 năm, đến nay các anh đã được công nhận là liệt sĩ, trở về yên nghỉ bên đồng đội, đồng chí; còn chạnh lòng là gần nửa cuộc đời tôi đã gắn bó với các anh, từ đây khi tôi trở về quê Thu Bồn, không còn mồ mả các anh ở đó để hương khói", ông Thế xúc động nói.

Các đồng chí lãnh đạo đưa hài cốt các liệt sĩ đến nơi an táng.

Câu chuyện bắt đầu khoảng năm 1987-1988. Trong một lần đi công tác ngang qua khu vực Đồi Thị, ông Thế chứng kiến một chiếc máy ủi đang san gạt mặt bằng để xây dựng Đài Truyền thanh huyện. Bất ngờ, lưỡi máy làm bật nắp một lô cốt cũ, để lộ một hầm chứa nhiều xương cốt. Cảnh tượng khiến nhiều người hoảng sợ. Nhưng ông Thế ở lại. Qua những vật dụng còn sót lại như nón tai bèo, dép lốp, mảnh dù ngụy trang của bộ đội đặc công cùng các quân tư trang, vật dụng cá nhân, ông nhận ra những người nằm dưới lòng đất có thể là các chiến sĩ quân giải phóng. "Nhìn những dấu tích đó, tôi xác định đây là đồng đội của mình. Những đôi dép lốp, quân tư trang, các vật dụng cá nhân, đặc biệt là những chiếc cúc áo... làm mình càng tin chắc. Nhìn đồng đội mình không may ngã xuống như vậy, tôi thương lắm", ông Thế kể.

Ông Thế báo cáo sự việc với chính quyền địa phương. Tuy nhiên, trong điều kiện lúc bấy giờ còn nhiều khó khăn, ông chưa nhận được hồi âm kịp thời. Không đành lòng để hài cốt đồng đội phơi sương, phơi nắng, ông một mình lặng lẽ làm công việc mà sau này chính ông cũng không thể quên. Từ 8 giờ sáng đến 15 giờ chiều, ông gom nhặt từng chiếc răng, từng mẩu xương vụn, bọc vào những tấm vải dù rồi khiêng về khu vực chân đồi Tranh để chôn cất chung một nấm mồ. Năm 2019, khu vực chân đồi Tranh được giải tỏa để mở rộng đô thị, ngôi mộ chung một lần nữa đứng trước nguy cơ bị san lấp. Ông Thế lại lặn lội về quê, cất bốc hài cốt, đưa về cải táng trong nghĩa trang gia tộc họ Võ tại khu vực Gò Cao, nay thuộc xã Thu Bồn, để xây mộ và tiếp tục thờ cúng.

Gần 40 năm, mỗi lần trở về quê, sau khi thắp hương cho ông bà, cha mẹ, ông lại tìm đến nấm mộ chung thắp hương cho những người mà ông coi là đồng đội. Nấm mộ ấy dần trở thành một phần ký ức không thể tách rời trong cuộc đời ông. Giờ đây, khi 17 hài cốt đã được đưa về Nghĩa trang liệt sĩ Tân Bình, ông Thế có một khoảng trống khó gọi tên. Nhưng trên hết vẫn là sự nhẹ nhõm. "Điều vui mừng nhất của tôi bây giờ là các anh được yên nghỉ trọn vẹn. Các anh đã trở về với đồng đội, với đất mẹ, được Đảng và Nhà nước công nhận. Như vậy là tôi mãn nguyện rồi. Hôm nay nhìn các anh được đưa về nghĩa trang, tôi thấy lòng mình thật nhẹ nhõm", ông Thế chia sẻ.

Những dấu vết nối dài ký ức

Những thông tin về 17 hài cốt không chỉ đến từ một nguồn. Trong quá trình xác minh, các nhân chứng và cựu chiến binh từng chiến đấu tại Hiệp Đức tiếp tục cung cấp những dữ liệu quan trọng. Ông Trần Phước Sảo, nguyên Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 15, Sư đoàn 2, Quân khu 5, cho biết khu vực Đồi Thị từng diễn ra nhiều trận đánh của Sư đoàn 2 trong các năm 1969 và 1970. Sau các trận đánh, nhiều chiến sĩ hy sinh nhưng lực lượng ta không thể đưa thi thể về. Theo ông Sảo, khi quân ta rút, người dân bị đối phương ép thu gom thi thể bộ đội, buộc tay bằng dây dù rồi chôn trong các hố tập thể. Chi tiết này phù hợp với lời kể của ông Thế gần 40 năm trước, khi những hài cốt ông phát hiện có dấu vết xương tay, xương chân bị trói bằng dây dù.

Một manh mối khác đến từ một cựu binh tên Nam thuộc Sư đoàn 2. Sau khi đọc thông tin về việc phát hiện 17 hài cốt nghi là liệt sĩ đặc công Sư đoàn 2 tại Hiệp Đức, ông Nam mở lại danh sách được lưu giữ từ trước và phát hiện tên, quê quán của 17 liệt sĩ có nhiều điểm trùng khớp với nhóm hài cốt đang được xác minh. Theo danh sách ông Nam cung cấp, cả 17 người đều được ghi nhận hy sinh tại chiến trường Hiệp Đức; trong đó 16 người quê các tỉnh phía Bắc, một người quê thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam cũ. Đáng chú ý, trong danh sách có tên liệt sĩ Lê Ngọc Quỳnh, quê xã Đô Thành (huyện Yên Thành cũ, nay là xã Đông Thành, tỉnh Nghệ An). Ông Lê Văn Chiến (54 tuổi, em ruột liệt sĩ Lê Ngọc Quỳnh) cho biết, suốt 20 năm qua gia đình nhiều lần tìm kiếm thông tin về hai người anh là liệt sĩ Lê Quang Hùng và Lê Ngọc Quỳnh. Gia đình từng vào Quảng Trị, Quảng Nam, Đà Nẵng và nhiều địa phương khác nhưng chưa có kết quả. Theo ông Chiến, thông tin về liệt sĩ Lê Ngọc Quỳnh trong danh sách 17 người có nhiều điểm trùng khớp với giấy báo tử gia đình đang lưu giữ. Liệt sĩ Quỳnh sinh năm 1950, nhập ngũ tháng 7-1968 và được ghi nhận hy sinh năm 1970 tại khu vực Hiệp Đức.

Bà Lê Thị Thi và Lê Thị Lý, em của liệt sĩ Lê Ngọc Quỳnh tại buổi lễ.

Sáng 17-9, ông Chiến cùng hai người chị ruột là Lê Thị Thi và Lê Thị Lý có mặt tại Nghĩa trang liệt sĩ Tân Bình dự lễ truy điệu. Với gia đình, đây là một ngày đặc biệt sau hàng chục năm chờ đợi. Bà Lê Thị Thi nghẹn ngào cho biết khi còn sống, cha mẹ luôn đau đáu mong muốn tìm được hai người con đã hy sinh để đưa về quê nhà. Hai ông bà từng nhiều lần cùng các con đi tìm nhưng nguyện vọng ấy chưa thể thực hiện. "Gia đình nhiều lần đi tìm nhưng không có thông tin. Bây giờ nghe có tên anh Quỳnh trong danh sách 17 người, cả gia đình rất mừng nên đã vào đây để dự lễ an táng anh và các đồng đội của anh", bà Thi chia sẻ.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, những dấu tích chiến tranh có thể phai mờ theo thời gian, nhưng sự hy sinh của những người đã nằm lại trên đất Hiệp Đức vẫn được các thế hệ tiếp nối gìn giữ. Những người lính năm xưa, sau 56 năm, cuối cùng đã trở về bên đồng đội và yên nghỉ giữa quê hương từng ghi dấu những năm tháng chiến đấu của mình.