25 năm sau vụ 11/9: Những bài học tình báo vẫn chưa được học hết

Hình ảnh Tháp đôi Trung tâm Thương mại Thế giới ở New York bốc cháy trong thảm kịch khủng bố ngày 11/9/2001. Ảnh: Skynews

Theo BBC, vụ khủng bố ngày 11/9/2001 đã trở thành bước ngoặt định hình chính sách đối ngoại, an ninh và tình báo của Mỹ cùng các đồng minh phương Tây trong hai thập kỷ đầu thế kỷ XXI. 25 năm sau, nhiều cơ chế đã được cải tổ, khả năng chia sẻ thông tin được nâng lên, hàng loạt âm mưu khủng bố đã bị ngăn chặn. Tuy nhiên, những thất bại tình báo và tính toán chiến lược vẫn tiếp diễn, đặt ra câu hỏi liệu các nước phương Tây đã thực sự rút ra đầy đủ bài học từ ngày 11/9 hay chưa.

Khi những mảnh ghép không được ghép lại

Ngày 11/9/2001, 2.977 người đã thiệt mạng trong các vụ tấn công nhằm vào Trung tâm Thương mại Thế giới và Lầu Năm Góc. Đối với nước Mỹ, đây không chỉ là một thảm họa khủng bố mà còn là một thất bại nghiêm trọng của hệ thống tình báo.

Al-Qaeda và thủ lĩnh Osama bin Laden không phải những cái tên xa lạ với các cơ quan tình báo Mỹ. CIA đã theo dõi mạng lưới này trong nhiều năm và thậm chí có một lực lượng chuyên trách nhằm truy tìm bin Laden. Tuy nhiên, những thông tin mà CIA, FBI và các cơ quan khác nắm giữ đã không được kết nối và đánh giá đầy đủ để nhận diện âm mưu đang hình thành.

Ủy ban điều tra vụ 11/9 sau đó quy trách nhiệm cho một loạt "thất bại về tưởng tượng, chính sách, năng lực và quản lý". Vấn đề không đơn thuần là thiếu thông tin, mà là các cơ quan đã không chia sẻ, đánh giá và hành động dựa trên những gì họ đã biết.

Đây là bài học cơ bản nhất mà hệ thống tình báo phương Tây đã cố gắng khắc phục trong 25 năm qua.

Mỹ đã tiến hành cải tổ sâu rộng cộng đồng tình báo, thành lập Trung tâm Chống khủng bố Quốc gia và vị trí Giám đốc Tình báo Quốc gia nhằm cải thiện phối hợp giữa 18 cơ quan tình báo. Mỹ, Anh, Canada, Australia và New Zealand cũng tăng cường chia sẻ thông tin trong khuôn khổ liên minh Five Eyes.

Tại Anh, sự phối hợp giữa cơ quan tình báo và cảnh sát chống khủng bố được tăng cường thông qua các trung tâm phối hợp, giúp những người thu thập thông tin tình báo có thể làm việc sát với lực lượng chịu trách nhiệm hành động để ngăn chặn các âm mưu khủng bố.

Những thay đổi này đã mang lại kết quả. Trong 25 năm qua, nhiều âm mưu khủng bố đã bị phát hiện và ngăn chặn. Nhưng điều đó không có nghĩa bài toán tình báo đã được giải quyết.

Những thất bại sau vụ 11/9

Một trong những ví dụ điển hình là cuộc chiến Iraq năm 2003. Trong bối cảnh sức ép chính trị lớn nhằm chứng minh Iraq dưới thời Tổng thống Saddam Hussein vẫn sở hữu vũ khí hủy diệt hàng loạt, tình báo Anh đã cung cấp những đánh giá sau đó được xác định là sai lệch.

Cuộc điều tra của Anh kết luận rằng tình báo về chương trình vũ khí hủy diệt hàng loạt của Iraq "có sai sót nghiêm trọng" và phụ thuộc nhiều vào những nguồn chưa được kiểm chứng.

Sau vụ việc, MI6 thay đổi cách xử lý thông tin tình báo thu thập từ các nguồn trên thực địa, tăng cường phân tách giữa khâu thu thập và khâu đánh giá, kiểm chứng. Nhưng cuộc tranh luận về bài học Iraq vẫn chưa kết thúc.

Tướng Richard Shirreff, từng chỉ huy lực lượng Anh tại Iraq, cho rằng cuộc chiến dựa trên tình báo thiếu chính xác và phương Tây không giỏi rút kinh nghiệm từ những thất bại chiến lược.

Ngay trong cuộc chiến chống khủng bố, các cơ quan tình báo cũng tiếp tục đối mặt với những giới hạn về năng lực và nguồn lực. Trước vụ đánh bom London ngày 7/7/2005 khiến 52 người thiệt mạng, MI5 từng biết đến một trong những kẻ chủ mưu nhưng không nhận diện được kế hoạch tấn công của hắn. Vụ đánh bom nhà thi đấu Manchester năm 2017 là một thất bại khác.

Những thất bại này cho thấy một vấn đề khó giải quyết: cơ quan tình báo có thể sở hữu một lượng thông tin khổng lồ nhưng vẫn không đủ khả năng theo dõi tất cả đối tượng và xác định chính xác mối đe dọa nào cần ưu tiên.

Người dân đặt hoa tưởng niệm các nạn nhân trong vụ tấn công khủng bố 11/9/2001, tại New York, Mỹ. Ảnh: THX/TTXVN

Cái giá của những sai lầm

Sau vụ 11/9, cuộc chiến chống khủng bố cũng dẫn tới những tranh luận gay gắt về giới hạn quyền lực của các cơ quan an ninh.

Mỹ thiết lập nhà tù Guantanamo để giam giữ những người bị cáo buộc liên quan đến khủng bố. Các chiến dịch quân sự tại Iraq và Afghanistan cũng kéo theo nhiều cáo buộc lạm dụng tù nhân.

Tại Anh, cơ quan tình báo từng tham gia vào hoạt động đưa một số nghi phạm về Libya. Trường hợp Abdelhakim Belhaj và vợ ông sau này dẫn tới những lời xin lỗi và các cuộc tranh luận về trách nhiệm pháp lý của nhà nước.

Những quyết định chiến lược gần đây tiếp tục cho thấy nguy cơ tính toán sai vẫn tồn tại. Chẳng hạn, quyết định của Tổng thống Donald Trump tham gia chiến dịch tấn công Iran cùng Israel trong năm nay có thể được nhìn nhận dưới góc độ thất bại trong dự báo chiến lược. Các đồng minh của Mỹ tại Vùng Vịnh đã cảnh báo nguy cơ Iran đáp trả bằng cách phong tỏa eo biển Hormuz, và khi kịch bản này xảy ra, thị trường năng lượng toàn cầu chịu tác động mạnh.

Nhìn lại 25 năm qua, đây là một bài học khác của thời kỳ hậu 11/9: trong cuộc chiến chống khủng bố, các chính phủ không chỉ phải đối mặt với nguy cơ bỏ sót mối đe dọa mà còn phải kiểm soát cách thức sử dụng quyền lực của mình. An ninh và quyền con người trở thành hai yêu cầu phải được cân bằng, thay vì coi một bên là điều kiện để hy sinh bên kia.

Bài toán khó nhất: hiểu đúng những gì đang xảy ra

Một trong những thay đổi lớn nhất của thế giới tình báo trong 25 năm qua là lượng dữ liệu mà các cơ quan an ninh có thể tiếp cận đã tăng lên nhanh chóng.

Ngày nay, thông tin có thể đến từ vệ tinh, điện thoại, mạng xã hội, camera, dữ liệu tài chính, nguồn tin con người và vô số hệ thống kỹ thuật số khác. Điều này tạo ra một nghịch lý: càng có nhiều dữ liệu, việc xác định đâu là dấu hiệu thực sự quan trọng càng khó.

Bài học từ vụ 11/9 cho thấy thất bại tình báo không nhất thiết bắt nguồn từ việc “không biết”. Đôi khi, vấn đề là biết quá nhiều nhưng không hiểu đúng những gì mình đang biết. Một dấu hiệu riêng lẻ có thể không đáng chú ý. Nhưng khi đặt cạnh những dấu hiệu khác, nó có thể trở thành một cảnh báo rõ ràng.

Đây là điểm mà các cơ quan tình báo luôn phải đối mặt: làm thế nào để phân biệt tín hiệu với nhiễu, làm thế nào để nhận ra một nguy cơ đang hình thành trước khi nó trở thành sự kiện không thể đảo ngược.

Cựu Giám đốc MI5 Jonathan Evans từng nhận định rằng chủ nghĩa khủng bố vẫn là một vấn đề nghiêm trọng. Nhưng những mối đe dọa đối với an ninh quốc gia ngày càng có nhiều dạng thức khác nhau, khiến các cơ quan tình báo phải đồng thời theo dõi nhiều loại nguy cơ. Điều đó đòi hỏi không chỉ năng lực thu thập thông tin mà còn cả khả năng đánh giá chiến lược.

Tình báo đang bước vào một thời kỳ mới

Nếu những năm đầu thế kỷ 21 được định hình bởi cuộc chiến chống khủng bố, thì môi trường tình báo hiện nay đã trở nên phức tạp hơn nhiều. Các cơ quan tình báo phải xử lý lượng dữ liệu khổng lồ, trong khi tốc độ xuất hiện và lan truyền thông tin ngày càng nhanh. Các công nghệ mới cũng đang thay đổi cách thức thu thập và phân tích thông tin.

Trí tuệ nhân tạo có thể giúp sàng lọc lượng dữ liệu mà con người không thể xử lý thủ công. Điện toán lượng tử về lâu dài có thể tạo ra những thay đổi sâu rộng hơn nữa đối với mã hóa, phân tích dữ liệu và hoạt động tình báo.

Nhưng công nghệ không thể tự giải quyết vấn đề cốt lõi. Một hệ thống có thể phát hiện hàng triệu dấu hiệu, nhưng con người vẫn phải quyết định dấu hiệu nào đáng quan tâm, chúng có ý nghĩa gì và cần phản ứng ra sao.

Nhìn lại 25 năm sau ngày 11/9, thế giới tình báo đã thay đổi gần như không thể nhận ra. Các cơ chế chia sẻ thông tin được cải thiện, công nghệ phát triển mạnh và năng lực chống khủng bố được nâng lên đáng kể. Tuy nhiên, những thất bại tình báo vẫn xảy ra ở nhiều nơi, cho thấy không có hệ thống nào có thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ đánh giá sai.

Bài học lớn nhất của 11/9 vì thế có lẽ không nằm ở một công nghệ hay một cơ cấu tổ chức cụ thể. Đó là yêu cầu phải biết nhìn xa hơn những thông tin riêng lẻ, đặt chúng vào đúng bối cảnh và sẵn sàng đặt câu hỏi về những giả định tưởng như đã được xác lập.