30 năm hội nhập quốc tế của Kiểm toán nhà nước: Từ tiếp nhận tri thức đến chủ động đóng góp, định hình

Đoàn công tác KTNN Việt Nam do Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa dẫn đầu thăm và làm việc với Cơ quan Tổng Kiểm toán và Kiểm soát Ấn Độ (CAG), tháng 5/2026. Ảnh: TL

Trước thềm Hội thảo quốc tế ngày 27/10/2026, chặng đường ba thập kỷ cũng đặt ra một yêu cầu mới: hội nhập phải tiếp tục được chuyển hóa thành năng lực chiến lược phục vụ đổi mới KTNN và chất lượng quản trị quốc gia.

Hội nhập để xây nền tảng thể chế và năng lực

KTNN được thành lập năm 1994 trong bối cảnh kiểm toán công còn là lĩnh vực mới ở Việt Nam và cơ quan mới hầu như không có tiền lệ trong nước để kế thừa. Việc gia nhập INTOSAI năm 1996 và Tổ chức quốc tế các cơ quan Kiểm toán tối cao châu Á (ASOSAI) năm 1997 vì vậy không chỉ mở một kênh đối ngoại, mà còn mở ra một nguồn tri thức nghề nghiệp cần thiết cho quá trình hình thành một thiết chế kiểm toán công hiện đại.

Từ Tuyên bố Lima, Tuyên bố Mexico đến kinh nghiệm tổ chức và pháp luật của nhiều cơ quan kiểm toán tối cao (SAI), các chuẩn mực và thông lệ quốc tế đã được nghiên cứu, biên dịch, so sánh và sử dụng làm nguồn tham khảo cho quá trình xây dựng khuôn khổ pháp lý của KTNN. Đặc biệt, trong giai đoạn sửa đổi Hiến pháp năm 2013, kinh nghiệm quốc tế về địa vị pháp lý và tính độc lập của SAI là một trong những nguồn tham khảo quan trọng phục vụ nghiên cứu, trao đổi chính sách. Cùng với thực tiễn Việt Nam, quá trình đó góp phần tạo nền tảng để địa vị hiến định của KTNN được xác lập và tiếp tục được cụ thể hóa trong pháp luật về kiểm toán nhà nước.

Hợp tác quốc tế cũng đi trực tiếp vào năng lực tổ chức và chuyên môn. Các chương trình hỗ trợ của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ), Cơ quan Phát triển Quốc tế Đan Mạch (DANIDA), Quỹ Kiểm toán và Trách nhiệm giải trình Canada (CAAF) và nhiều đối tác khác đã góp phần hỗ trợ xây dựng chuẩn mực, quy trình, phương pháp kiểm toán, đào tạo kiểm toán viên và tiếp cận các loại hình kiểm toán mới. 

Hội thảo quốc tế về địa vị pháp lý của KTNN và Tổng Kiểm toán nhà nước trong Hiến pháp, Hà Nội, tháng 7/2012. Ảnh: TL

Hợp tác quốc tế cũng đi trực tiếp vào năng lực tổ chức và chuyên môn. Các chương trình hỗ trợ của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ), Cơ quan Phát triển Quốc tế Đan Mạch (DANIDA), Quỹ Kiểm toán và Trách nhiệm giải trình Canada (CAAF) và nhiều đối tác khác đã góp phần hỗ trợ xây dựng chuẩn mực, quy trình, phương pháp kiểm toán, đào tạo kiểm toán viên và tiếp cận các loại hình kiểm toán mới. Qua nhiều giai đoạn, kinh nghiệm quốc tế về kiểm toán hoạt động, kiểm toán môi trường, công nghệ thông tin, dữ liệu lớn, phát triển bền vững và quản trị SAI được tiếp nhận, thử nghiệm và từng bước nội địa hóa phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Giá trị bền vững nhất của giai đoạn này không nằm ở số lượng chuyến công tác hay tài liệu được tiếp cận, mà ở khả năng chuyển tri thức bên ngoài thành năng lực bên trong. Hội nhập chỉ thực sự tạo giá trị khi một kinh nghiệm quốc tế được chuyển hóa thành quy định, chuẩn mực, phương pháp, công cụ hoặc năng lực nghề nghiệp có thể sử dụng lâu dài trong toàn Ngành.

Từ tham gia đến đảm nhiệm trách nhiệm quốc tế

Nếu giai đoạn đầu chủ yếu là học hỏi để rút ngắn khoảng cách, chặng đường tiếp theo có sự chuyển dịch rõ rệt từ tham gia sang đảm nhiệm trách nhiệm và đóng góp. Năm 2009, KTNN Việt Nam khởi xướng cơ chế hợp tác giữa người đứng đầu ba SAI Campuchia - Lào - Việt Nam. Năm 2011, KTNN Việt Nam trở thành một trong bốn thành viên sáng lập ASEANSAI và từ đó liên tục đảm nhiệm vai trò Chủ tịch Ủy ban Kế hoạch chiến lược của tổ chức.

Đại hội ASOSAI lần thứ 14 tổ chức tại Việt Nam, tháng 9/2018. Ảnh: TL

Tại ASOSAI, KTNN Việt Nam từng giữ vai trò Chủ tịch nhiệm kỳ 2018-2021, sau khi đăng cai thành công Đại hội ASOSAI lần thứ 14 tại Hà Nội. Tuyên bố Hà Nội về kiểm toán môi trường vì phát triển bền vững đã trở thành một dấu ấn chuyên môn của nhiệm kỳ. Từ năm 2024, KTNN Việt Nam tiếp tục được tín nhiệm bầu làm thành viên Ủy ban Kiểm toán ASOSAI nhiệm kỳ 2024-2027 - một vai trò không chỉ mang ý nghĩa vị thế mà còn đòi hỏi năng lực thực hiện trách nhiệm kiểm toán đối với chính tổ chức khu vực.

Trong INTOSAI, KTNN tham gia các nhóm công tác chuyên môn ở những lĩnh vực gắn với tương lai của kiểm toán công. Việc trở thành thành viên chính thức Nhóm công tác Dữ liệu lớn của INTOSAI và đăng cai Hội nghị lần thứ 8 của Nhóm tại Ninh Bình năm 2024, với đại biểu từ 22 SAI và 3 tổ chức quốc tế, cho thấy một bước chuyển đáng chú ý: từ tiếp cận kinh nghiệm công nghệ sang tạo không gian để các SAI cùng chia sẻ tri thức về quản trị dữ liệu và kiểm toán trong môi trường số.

Tại ASEANSAI, KTNN Việt Nam tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt trong giai đoạn 2026-2027, sau khi chủ trì xây dựng Kế hoạch chiến lược ASEANSAI 2026-2029. Tháng 10/2026, KTNN Việt Nam tiếp tục chủ trì các hoạt động giám sát, đánh giá việc thực hiện kế hoạch chiến lược trong năm đầu triển khai. Cùng với đó, đến năm 2026, KTNN đã thiết lập quan hệ hợp tác song phương với hơn 50 SAI và đang triển khai 22 thỏa thuận quốc tế còn hiệu lực.

Không chỉ là chức danh đảm nhiệm, vị thế của KTNN ngày càng được nâng cao thông qua việc cộng đồng quốc tế tin tưởng giao cho KTNN Việt Nam những nhiệm vụ đòi hỏi năng lực chuyên môn, khả năng điều phối, xây dựng chiến lược và trách nhiệm đối với kết quả chung.

Hợp tác quốc tế phải đi vào năng lực kiểm toán

Một đặc điểm ngày càng rõ trong những năm gần đây là hợp tác quốc tế được gắn trực tiếp hơn với các bài toán phát triển của KTNN. Những nội dung trao đổi với các SAI không còn dừng ở tổ chức bộ máy hay phương pháp kiểm toán truyền thống, mà mở rộng sang chuyển đổi số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, kiểm toán công nghệ thông tin, biến đổi khí hậu, tài khóa xanh, phát triển bền vững, phòng chống tham nhũng, lãng phí và các phương pháp kiểm toán mới.

KTNN Việt Nam chủ trì tổ chức Hội nghị lần thứ 8 Nhóm Công tác dữ liệu lớn của Tổ chức quốc tế Các cơ quan kiểm toán tối cao (INTOSAI WGBD), tháng 9/2024. Ảnh: TL

Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi KTNN đang đồng thời đứng trước những nhiệm vụ lớn về hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và xây dựng tầm nhìn phát triển dài hạn. Hội thảo quốc tế “Cơ quan kiểm toán tối cao trong bối cảnh mới: Tầm nhìn, Thể chế và Đổi mới” dự kiến tổ chức ngày 27/10/2026 là một ví dụ điển hình. Hội thảo không chỉ là một sự kiện đối ngoại, mà được thiết kế để phục vụ trực tiếp hai nhiệm vụ chiến lược: nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật KTNN và xây dựng Chiến lược phát triển KTNN đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045.

Cách tiếp cận này cho thấy một bước tiến quan trọng trong tư duy hội nhập: hoạt động đối ngoại không đứng bên cạnh nhiệm vụ chuyên môn, mà trở thành một nguồn đầu vào cho hoạch định thể chế và đổi mới tổ chức. Một hội nghị quốc tế chỉ thực sự có giá trị khi sau sự kiện là những sản phẩm cụ thể - kinh nghiệm được hệ thống hóa, bài học được chọn lọc, phương án được so sánh và những tri thức phù hợp được chuyển thành chính sách, chuẩn mực, phương pháp hoặc chương trình phát triển năng lực.

Theo nghĩa đó, công tác hội nhập quốc tế cần thực hiện thêm một chức năng quan trọng: năng lực quan sát chiến lược. KTNN cần nhận diện sớm những thay đổi trong mô hình SAI, chuẩn mực nghề nghiệp, quản trị dữ liệu, AI, các lĩnh vực kiểm toán mới và rủi ro mới của khu vực công; từ đó lựa chọn đúng vấn đề cần nghiên cứu, đúng đối tác cần hợp tác và đúng kinh nghiệm cần chuyển hóa vào thực tiễn Việt Nam.

Giai đoạn mới: hội nhập để tạo giá trị và tham gia định hình

Nghị quyết số 59-NQ/TW của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế trong tình hình mới đặt hội nhập trong một yêu cầu cao hơn về tính đồng bộ, toàn diện, sâu rộng, hiện đại, chuyên nghiệp và hiệu quả. Kế hoạch triển khai của KTNN cũng xác định rõ yêu cầu đẩy mạnh hợp tác song phương có trọng tâm; chủ động đề xuất, dẫn dắt sáng kiến; tích cực đảm nhiệm trọng trách và nâng cao vai trò của KTNN trong các cơ chế đa phương, đặc biệt tại ASEANSAI, ASOSAI và INTOSAI; đồng thời tranh thủ nguồn lực và kinh nghiệm quốc tế phục vụ các nhiệm vụ đổi mới của Ngành.

Đoàn công tác của KTNN Việt Nam do Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Hà Thị Mỹ Dung làm Trưởng đoàn làm việc song phương  với Cơ quan Kiểm soát Nhà nước Belarus, tháng 9/2026. Ảnh: TL

Từ nền tảng 30 năm, giai đoạn tới cần tạo ra bốn chuyển dịch.

Một là, từ mở rộng quan hệ sang quản trị danh mục đối tác theo ưu tiên chiến lược, tập trung vào những SAI và tổ chức có năng lực phù hợp với các nhu cầu phát triển của KTNN.

Hai là, từ tiếp nhận tri thức sang thể chế hóa tri thức, thiết lập một chu trình rõ từ nghiên cứu quốc tế, thử nghiệm, đánh giá đến chuẩn hóa và nhân rộng.

Ba là, từ tham gia diễn đàn sang chủ động đề xuất chương trình nghị sự, sáng kiến và sản phẩm chuyên môn mà KTNN có thể đóng góp cho cộng đồng SAI.

Bốn là, từ đánh giá hoạt động đối ngoại bằng số lượng sự kiện sang đánh giá bằng tác động đối với thể chế, chất lượng kiểm toán, nguồn nhân lực và vị thế chuyên môn của KTNN.

Đó cũng là cách để hợp tác quốc tế phục vụ trực tiếp mục tiêu xây dựng một KTNN độc lập, liêm chính, chuyên nghiệp, hiện đại và có năng lực thích ứng với những thay đổi nhanh của quản trị công. Khi tri thức quốc tế được lựa chọn đúng và chuyển hóa tốt, KTNN không chỉ rút ngắn khoảng cách với các SAI tiên tiến mà còn có thể đóng góp kinh nghiệm của Việt Nam vào những vấn đề mà cộng đồng quốc tế cùng quan tâm.

Ba mươi năm trước, hội nhập giúp KTNN Việt Nam có thêm tri thức để xây nền móng cho một thiết chế mới. Ba mươi năm sau, yêu cầu đã khác: vừa tiếp tục học hỏi ở chuẩn mực cao nhất, vừa chủ động đóng góp và tham gia định hình những chương trình nghị sự chung. Hội thảo quốc tế tháng 10/2026 vì vậy không chỉ là một dấu mốc đối ngoại, mà còn có thể được nhìn như điểm chuyển tiếp giữa hai giai đoạn - từ hội nhập để trưởng thành sang hội nhập để tạo giá trị và cùng kiến tạo tương lai kiểm toán công./.