80 năm Hiến pháp năm 1946: Sự phát triển bền vững của quốc gia phải gắn với độc lập, chủ quyền, tự do, công bằng và hạnh phúc của Nhân dân

Tổng Bí thư Tô Lâm, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đến dự Chương trình gặp mặt lịch sử giữa Tổng Bí thư và gần 2.000 đại biểu Quốc hội qua các thời kỳ. Ảnh: Hồ Long

Những giá trị lập hiến vượt thời gian

Giá trị nổi bật đầu tiên của Hiến pháp năm 1946 là tư tưởng lấy Nhân dân làm trung tâm của quyền lực nhà nước. Không chỉ khẳng định chủ quyền thuộc về Nhân dân, Hiến pháp còn quy định nhiều quyền tự do dân chủ quan trọng như quyền bình đẳng trước pháp luật, quyền bầu cử, ứng cử, tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng, tự do tổ chức và hội họp, quyền bất khả xâm phạm về nhà ở và thư tín. Đáng chú ý, Điều 21 quy định Nhân dân có quyền phúc quyết về Hiến pháp và những việc quan hệ đến vận mệnh quốc gia. Quy định này thể hiện nhận thức sâu sắc về vai trò của Nhân dân đối với những quyết định trọng đại của đất nước.

Giá trị thứ hai là tư tưởng tổ chức quyền lực nhà nước có sự phân định chức năng, nhiệm vụ và cơ chế trách nhiệm giữa các cơ quan. Hiến pháp năm 1946 quy định về Nghị viện nhân dân, Chính phủ, hệ thống cơ quan tư pháp và chính quyền địa phương. Những thiết kế ấy thể hiện sự quan tâm đến việc xác lập thẩm quyền, trách nhiệm và mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước. Dù mô hình tổ chức quyền lực đã có nhiều thay đổi qua các giai đoạn lịch sử, yêu cầu bảo đảm quyền lực được thực hiện đúng thẩm quyền, đúng pháp luật, có trách nhiệm và chịu sự giám sát vẫn là vấn đề có ý nghĩa nền tảng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng cùng các đại biểu dự phiên khai mạc Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Lâm Hiển

Giá trị thứ ba là sự kết hợp giữa quyền tự do của công dân với nghĩa vụ đối với Tổ quốc. Hiến pháp năm 1946 không chỉ ghi nhận quyền công dân mà còn xác định nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc, tôn trọng Hiến pháp và tuân theo pháp luật. Đây là cách tiếp cận thể hiện mối quan hệ chặt chẽ giữa quyền và trách nhiệm, giữa lợi ích cá nhân và lợi ích quốc gia, dân tộc. Đặc biệt, trong bối cảnh đất nước mới giành độc lập, việc đặt nhiệm vụ bảo toàn lãnh thổ, giữ vững độc lập và kiến thiết quốc gia ngay trong Lời nói đầu của Hiến pháp cho thấy tư duy nhất quán: xây dựng đất nước phải luôn đi đôi với bảo vệ đất nước.

Giá trị thứ tư là tinh thần dân chủ, cầu thị và trách nhiệm trong hoạt động lập hiến. Hiến pháp năm 1946 được hình thành qua quá trình nghiên cứu, lấy ý kiến, tranh luận và tiếp thu nhiều quan điểm khác nhau. Chính quá trình ấy để lại bài học sâu sắc về phương pháp xây dựng pháp luật: phải xuất phát từ lợi ích của quốc gia, dân tộc, tôn trọng thực tiễn, lắng nghe ý kiến nhân dân và đặt chất lượng thể chế lên trên những lợi ích cục bộ.

Kế thừa tinh thần Hiến pháp 1946 trong xây dựng Nhà nước pháp quyền

Từ Hiến pháp năm 1946 đến các bản Hiến pháp năm 1959, 1980, 1992 và 2013, lịch sử lập hiến Việt Nam phản ánh quá trình phát triển của Nhà nước và xã hội qua từng thời kỳ.

Mỗi bản Hiến pháp ra đời trong một hoàn cảnh lịch sử khác nhau, đáp ứng những yêu cầu chính trị, kinh tế, xã hội và nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc của từng giai đoạn. Tuy nhiên, có thể nhận thấy sự tiếp nối của những giá trị nền tảng về độc lập, chủ quyền quốc gia, quyền làm chủ của Nhân dân và vai trò của pháp luật trong tổ chức, quản lý xã hội.

Hiến pháp năm 2013 tiếp tục khẳng định Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Đồng thời, Hiến pháp xác định quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu khai mạc kỳ họp. Ảnh: Quang Khánh

Những nguyên tắc ấy đặt ra yêu cầu không ngừng hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, bảo đảm quyền lực được thực hiện vì lợi ích của Nhân dân, chịu sự giám sát của Nhân dân và được kiểm soát bằng Hiến pháp, pháp luật.

Trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước đẩy mạnh đổi mới mô hình quản trị, tinh gọn tổ chức bộ máy, thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, phát triển kinh tế số, xã hội số và hội nhập quốc tế sâu rộng, yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền càng trở nên cấp thiết.

Nhà nước pháp quyền không chỉ được đánh giá qua số lượng văn bản pháp luật ban hành mà trước hết phải được thể hiện bằng chất lượng thể chế, tính minh bạch, khả năng thực thi, hiệu quả bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân, cũng như mức độ thuận lợi mà pháp luật tạo ra cho phát triển kinh tế - xã hội.

Pháp luật phải thực sự trở thành công cụ bảo vệ công lý, bảo đảm trật tự, kỷ cương, đồng thời mở đường cho đổi mới sáng tạo và giải phóng các nguồn lực phát triển.

Từ tinh thần lập hiến năm 1946 đến trách nhiệm của Quốc hội hôm nay

Kỷ niệm 80 năm ngày thông qua Hiến pháp đầu tiên cũng là dịp để nhìn nhận sâu sắc hơn trách nhiệm của Quốc hội trong giai đoạn phát triển mới.

Trước hết, Quốc hội cần tiếp tục nâng cao chất lượng lập pháp theo hướng bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất, đồng bộ, ổn định và khả thi của hệ thống pháp luật.

Mỗi đạo luật phải xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, giải quyết được những vấn đề của đời sống, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân, doanh nghiệp, đồng thời tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho phát triển đất nước.

Cần khắc phục tình trạng quy định thiếu rõ ràng, chồng chéo, mâu thuẫn hoặc đẩy những nội dung quan trọng thuộc thẩm quyền lập pháp sang văn bản dưới luật. Những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể cần được quy định chặt chẽ, minh bạch, đúng thẩm quyền.

Thứ hai, phải tiếp tục đổi mới hoạt động giám sát tối cao, nâng cao trách nhiệm giải trình và hiệu quả thực thi pháp luật. Một đạo luật dù được xây dựng công phu đến đâu cũng chỉ thực sự phát huy giá trị khi được tổ chức thực hiện nghiêm túc, thống nhất và hiệu quả. Vì vậy, hoạt động giám sát cần tập trung vào những vấn đề bức xúc của Nhân dân, những điểm nghẽn trong thực thi chính sách, pháp luật và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Thứ ba, cần phát huy mạnh mẽ hơn vai trò của Nhân dân trong quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật. Tinh thần dân chủ của Hiến pháp năm 1946 nhắc nhở rằng mọi quyết sách quan trọng phải hướng tới lợi ích của Nhân dân và lắng nghe tiếng nói của Nhân dân.

Việc lấy ý kiến không chỉ là một thủ tục mà phải trở thành quá trình đối thoại thực chất, có giải trình, tiếp thu và phản hồi rõ ràng. Đại biểu Quốc hội phải thực sự là cầu nối giữa ý chí, nguyện vọng của cử tri với hoạt động lập pháp, giám sát và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước.

Xây dựng nền pháp quyền vững mạnh gắn với bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa

Một nội dung có ý nghĩa đặc biệt cần tiếp tục phát huy từ Hiến pháp năm 1946 là mối quan hệ giữa xây dựng nhà nước, phát triển đất nước với bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ.

Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Quang Khánh

Trong bối cảnh thế giới và khu vực diễn biến nhanh chóng, cạnh tranh chiến lược, xung đột, các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống ngày càng phức tạp, nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc không chỉ đặt ra trên phạm vi lãnh thổ, biên giới, biển, đảo mà còn mở rộng sang không gian mạng, dữ liệu, năng lượng, công nghệ và những lĩnh vực trọng yếu khác.

Điều đó đòi hỏi hệ thống pháp luật về quốc phòng, an ninh và đối ngoại phải được tiếp tục hoàn thiện theo hướng đồng bộ, có tính dự báo và khả năng thích ứng cao, vừa bảo đảm vững chắc lợi ích quốc gia, dân tộc, vừa tạo môi trường hòa bình, ổn định để phát triển.

Cần thể chế hóa đầy đủ hơn yêu cầu kết hợp chặt chẽ phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội với củng cố quốc phòng, an ninh và mở rộng đối ngoại ngay từ khâu quy hoạch, xây dựng chiến lược, chính sách và phân bổ nguồn lực.

Đồng thời, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý để chủ động phòng ngừa, ứng phó hiệu quả với các tình huống quốc phòng, an ninh, tình trạng khẩn cấp, thảm họa và những nguy cơ đe dọa an ninh quốc gia; bảo đảm sự phối hợp thống nhất giữa các cơ quan, lực lượng và chính quyền các cấp.

Đặc biệt, xây dựng nền quốc phòng toàn dân, nền an ninh nhân dân vững mạnh phải gắn chặt với xây dựng thế trận lòng dân. Trong đó, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhân dân, bảo đảm công bằng xã hội, củng cố niềm tin vào pháp luật và các thiết chế nhà nước chính là những yếu tố có ý nghĩa nền tảng.

Bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa không chỉ là yêu cầu về chiến lược quốc phòng, an ninh và đối ngoại mà còn là yêu cầu xây dựng thể chế đủ năng lực dự báo, phòng ngừa và xử lý các nguy cơ trước khi trở thành những thách thức nghiêm trọng.

Để tinh thần Hiến pháp 1946 tiếp tục tỏa sáng

80 năm trước, trong hoàn cảnh đất nước còn muôn vàn khó khăn, những đại biểu Quốc hội khóa I đã đặt nền móng cho một nền lập hiến dân chủ, thể hiện khát vọng độc lập, tự do và quyền làm chủ của Nhân dân.

80 năm sau, đất nước đang đứng trước những thời cơ và thách thức mới. Yêu cầu đặt ra không chỉ là kế thừa những giá trị lịch sử mà còn phải chuyển hóa những giá trị ấy thành chất lượng thể chế, hiệu quả quản trị quốc gia, kỷ cương pháp luật và những thành quả phát triển cụ thể mà Nhân dân được thụ hưởng.

Tinh thần Hiến pháp năm 1946 cần tiếp tục được thể hiện bằng những đạo luật có chất lượng, những quyết sách vì lợi ích quốc gia, dân tộc, một bộ máy nhà nước hoạt động hiệu lực, hiệu quả và đội ngũ cán bộ, công chức tận tụy, liêm chính, trách nhiệm.

Đối với mỗi ĐBQH, sự tri ân thiết thực nhất dành cho các thế hệ lập hiến đi trước chính là tiếp tục đổi mới tư duy, nâng cao bản lĩnh, trí tuệ và trách nhiệm trong hoạt động nghị trường; luôn lắng nghe Nhân dân, bảo vệ lợi ích chính đáng của Nhân dân và góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước.

Các đại biểu Quốc hội dự phiên họp toàn thể của Quốc hội. Ảnh: Quang Khánh

Kỷ niệm 80 năm Hiến pháp năm 1946 là dịp để khẳng định một giá trị xuyên suốt: sức mạnh của Nhà nước bắt nguồn từ Nhân dân; hiệu lực của quyền lực nhà nước phải được bảo đảm bằng Hiến pháp và pháp luật; sự phát triển bền vững của quốc gia phải gắn với độc lập, chủ quyền, tự do, công bằng và hạnh phúc của Nhân dân.

Đó cũng là tinh thần cần tiếp tục được phát huy trong hành trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, vì mục tiêu một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh và hạnh phúc.