950 năm Quốc Tử Giám: Từ truyền thống hiếu học đến khát vọng cống hiến

Không gian Văn Miếu-Quốc Tử Giám hôm nay gợi lại hành trình hình thành của một thiết chế giáo dục có vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Văn Miếu được xây dựng năm 1070; Quốc Tử Giám được thành lập năm 1076. (Ảnh: TTXVN)

Trải qua gần 1.000 năm lịch sử, Văn Miếu-Quốc Tử Giám đã khẳng định vị thế là trung tâm giáo dục đặc biệt, biểu tượng của truyền thống hiếu học và tinh thần trọng dụng hiền tài của dân tộc Việt Nam.

Ngày nay, những giá trị di sản ấy tiếp tục được phát huy thông qua các hoạt động giáo dục trải nghiệm, góp phần bồi đắp nhân cách, khơi dậy khát vọng học tập, rèn luyện và tinh thần dấn thân, phụng sự trong thế hệ trẻ.

Trung tâm giáo dục đặc biệt trong lịch sử Việt Nam

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Đức Nhuệ, nguyên Phó Viện trưởng Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam cho biết, Văn Miếu-Quốc Tử Giám không chỉ là quần thể kiến trúc cổ kính mà còn là biểu tượng tinh thần vô giá, kết tinh truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, triết lý trọng dụng hiền tài của dân tộc Việt Nam.

Ý nghĩa lịch sử và văn hóa sâu sắc của di sản này được thể hiện toàn diện qua các chức năng tôn vinh đạo học, đào tạo nhân tài quốc gia, biểu dương tri thức khoa bảng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc qua nhiều triều đại phong kiến.

Trước hết, Văn Miếu-Quốc Tử Giám mang ý nghĩa thiêng liêng, là trung tâm tôn vinh Nho học và tri thức chính trực của dân tộc. Theo chính sử, Văn Miếu Thăng Long được khởi dựng vào tháng 8 năm Canh Tuất (1070) dưới triều vua Lý Thánh Tông với chức năng ban đầu là nơi đắp tượng thờ Khổng Tử, Chu Công, Tứ phối, vẽ tượng Thất thập nhị hiền và làm nơi học tập cho Thái tử Càn Đức.

Đến năm 1076, vua Lý Nhân Tông mở rộng việc tuyển chọn quan viên văn chức biết chữ vào Quốc Tử Giám, đánh dấu sự ra đời của trung tâm giáo dục chính quy đầu tiên, có vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam.

Không chỉ thờ phụng các bậc Tiên thánh Nho giáo, Văn Miếu còn là nơi tôn vinh các bậc danh nho, thầy giáo lỗi lạc của dân tộc ta. Điển hình là thầy Chu Văn An, giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám thời Trần, nổi tiếng với sự trong sạch và khí tiết kiên trung; hay danh thần chính trực Trương Hán Siêu...

Việc đưa các nhà giáo, trí thức Việt Nam vào thờ phụng tại Văn Miếu đã khẳng định nguồn gốc đạo học độc lập, tôn vinh những nhân cách cao đẹp, giữ vững khí tiết vì nước vì dân.

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Đức Nhuệ nhận định, bên cạnh giá trị tôn vinh, Văn Miếu-Quốc Tử Giám đóng vai trò là trung tâm giáo dục và đào tạo nhân tài cao nhất của đất nước qua các thời kỳ Lý, Trần, Lê cho đến triều Nguyễn. Ban đầu, đối tượng học tập tại trường Giám chủ yếu là Thái tử, hoàng thân quốc thích và con em các quan lại cao cấp.

Tuy nhiên, qua các thời đại, nhà nước phong kiến đã liên tục mở rộng đối tượng tuyển chọn. Thời Trần cho lập Quốc học viện vào năm 1253 để thu nhận Nho sỹ trong nước đến giảng học. Thời Lê, quy chế tuyển chọn Giám sinh ngày càng rõ ràng và rộng mở khi cho phép những thanh niên tuấn tú giỏi giang ở các địa phương, những người thi đỗ kỳ thi Hương hoặc trúng trường thi Hội được sung vào Tam xá sinh (Thượng xá, Trung xá, Hạ xá) để học tập.

Sang thời Nguyễn, Quốc Tử Giám tiếp tục giữ vị trí then chốt trong hệ thống giáo dục quốc gia. Thành phần học sinh tại trường Giám đa dạng, bao gồm Giám sinh, Cống sinh, Tôn sinh, Ấm sinh. Đặc biệt, từ năm 1838 thời vua Minh Mệnh, chính sách Ân cống sinh được ban hành, cho phép cử con em các dân tộc thiểu số tại các tỉnh miền núi phía Bắc như Tuyên Quang, Cao Bằng, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Hưng Hóa, Quảng Yên vào Kinh học tập tại Quốc Tử Giám.

Điều này thể hiện tư tưởng giáo dục tiến bộ, không phân biệt nguồn gốc xuất thân hay vùng miền, nhằm nâng cao dân trí, hun đúc phong hóa, tạo đường tiến thân cho tài năng khắp mọi miền đất nước.

Vườn bia tiến sỹ trong Văn Miếu (Ảnh chụp năm 1979). (Ảnh: Đức Như/TTXVN)

Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Đức Nhuệ, ý nghĩa di sản còn nằm ở vai trò biểu dương tinh thần khoa cử và cổ vũ phong trào khuyến học sâu rộng trong nhân dân. Từ năm 1484, dưới thời vua Lê Thánh Tông, triều đình đã cho khởi dựng bia đề tên Tiến sỹ tại Văn Miếu Thăng Long nhằm vinh danh những người đỗ đạt trong các kỳ thi đại khoa.

Những tấm bia đá đặt trên lưng rùa không chỉ lưu danh các bậc hiền tài mà còn ghi lại những bài ký sâu sắc về triết lý quản lý đất nước, nhắc nhở sỹ phu về trách nhiệm đối với dân tộc. Quyết định này đã tạo nên động lực mạnh mẽ, thôi thúc bao thế hệ học trò miệt mài kinh sử để cống hiến cho đất nước.

Quốc Tử Giám cũng là nơi hội tụ và rèn luyện của đội ngũ học quan, Tế tửu uyên bác - những trí thức kiệt xuất của đất nước. Dưới triều Lê và triều Nguyễn, triều đình luôn chọn lựa những đại thần hay danh thần có đức hạnh thuần cẩn, học vấn sâu rộng, đảm nhiệm các chức vụ quản lý, giảng dạy như Nguyễn Trực, Thân Nhân Trung, Nguyễn Bá Ký, Lê Tung, Trương Đăng Quế, Vũ Xuân Cẩn, Vũ Duy Thanh.

Sự dìu dắt của các vị thầy “uyên thâm, quảng bác-đạo cao đức trọng” đã giúp các thế hệ Nho sinh mở mang tri thức, rèn đúc nhân cách chính trực, trở thành những vị quan “liêm, bình, công, cán,” có những cống hiến xuất sắc trong tiến trình lịch sử dân tộc.

Có thể nói, Văn Miếu-Quốc Tử Giám là chứng nhân lịch sử sống động cho truyền thống hiếu học, tinh thần coi trọng hiền tài và nền văn hiến rực rỡ của dân tộc Việt Nam. Tinh thần đó vẫn tiếp tục soi sáng, truyền cảm hứng cho các thế hệ hôm nay và mai sau, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Đức Nhuệ khẳng định.

Khơi dậy tinh thần dấn thân, phụng sự trong thế hệ trẻ

Từ một trung tâm đào tạo nhân tài của đất nước, Văn Miếu-Quốc Tử Giám ngày nay tiếp tục phát huy vai trò là không gian giáo dục di sản, góp phần đưa những bài học lịch sử đến gần hơn với thế hệ trẻ, khơi dậy ý thức học tập, rèn luyện và trách nhiệm cống hiến.

Du khách tham gia hoạt động trải nghiệm tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám. (Ảnh: Hoàng Hiếu/TTXVN)

Tiến sỹ Lưu Thị Toán, Phó Trưởng Khoa Du lịch-Khách sạn, Trường Đại học Đông Đô (Hà Nội) cho biết, Văn Miếu-Quốc Tử Giám có nhiều giá trị về lịch sử, văn hóa và giáo dục, phù hợp để xây dựng các chương trình tham quan, trải nghiệm dành cho sinh viên. Đây là không gian học tập thực tế lý tưởng, giúp sinh viên vận dụng kiến thức văn hóa, địa lý và tuyến điểm để tìm hiểu di sản; đồng thời học cách lựa chọn thông tin, xây dựng câu chuyện và giới thiệu giá trị văn hóa cho từng nhóm khách.

Trong kế hoạch hoạt động trải nghiệm, Khoa Du lịch-Khách sạn đã xây dựng chương trình tham quan nội thành Hà Nội dành cho sinh viên năm thứ nhất. Văn Miếu-Quốc Tử Giám là một trong những điểm đến được lựa chọn để khai thác chủ đề “Từ truyền thống hiếu học đến trách nhiệm nghề nghiệp hôm nay.” Sinh viên được giao tìm hiểu một công trình hoặc một danh nhân gắn với di tích, giới thiệu ngắn và trao đổi về cách chuyển tải thông điệp đến du khách.

Cô Bùi Thị Hòa Bình, giáo viên dạy môn Lịch sử, Trường Trung học cơ sở Tây Sơn, phường Hai Bà Trưng (Hà Nội) chia sẻ, trong quá trình giảng dạy, cô thường giới thiệu với học sinh về lịch sử hình thành Văn Miếu-Quốc Tử Giám; những câu chuyện về các bậc danh sư, các nhà khoa bảng; hệ thống bia Tiến sỹ, giúp các em nhận thức rõ hơn về truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và tinh thần trọng dụng nhân tài của dân tộc Việt Nam.

Theo cô Bình, truyền thống hiếu học qua hàng nghìn năm lịch sử chưa từng bị giới hạn trong khuôn khổ thi cử để tìm kiếm danh vọng cá nhân, mà luôn hướng tới mục tiêu tối thượng: học để làm người có ích, tu thân, rèn đức và phụng sự Tổ quốc.

Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo hiện nay, việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử gắn liền với các di sản văn hóa đang mở ra hướng tiếp cận giàu tính trải nghiệm. Trong kỷ nguyên kinh tế tri thức, khái niệm “hiếu học” cần được mở rộng và làm mới. “Hiếu học” của thanh niên hiện đại phải là năng lực tự học suốt đời, khả năng tư duy độc lập, sáng tạo và tinh thần làm chủ tri thức, làm chủ công nghệ cao. Khi người trẻ hiểu được nguồn gốc và chiều sâu của nền học vấn nước nhà, các em sẽ xây dựng được bản lĩnh văn hóa vững vàng, biết tiếp thu có chọn lọc tinh hoa nhân loại mà không đánh mất bản sắc dân tộc.

Trước thềm các kỳ thi quan trọng, đông đảo sỹ tử và phụ huynh đến Văn Miếu-Quốc Tử Giám dâng hương, tưởng nhớ các bậc hiền nhân, cầu mong may mắn và đạt kết quả cao trong kỳ thi (6/2023). (Ảnh: Hoàng Hiếu/TTXVN)

Bài học từ lịch sử cũng đặt ra yêu cầu song hành giữa "tài" và "đức." Việc giáo dục học sinh hôm nay không thể tách rời việc rèn luyện nhân cách, bản lĩnh, lòng trung thực, những phẩm chất cốt lõi từng làm nên tên tuổi của các bậc danh sư. Tinh thần hiếu học thực chất phải được chuyển hóa thành thái độ học tập nghiêm túc, tôn trọng thầy cô, yêu tri thức, nỗ lực học tập, rèn luyện, không ngừng phấn đấu để trở thành người có ích cho xã hội.

Cô Bình cho rằng, để truyền thống hiếu học tiếp tục trở thành động lực mạnh mẽ, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong việc xây dựng môi trường văn hóa học đường lành mạnh, lấy người học làm trung tâm. Việc khơi dậy khát vọng cống hiến từ những tấm gương tiền nhân sẽ là nguồn sức mạnh tinh thần to lớn, bồi đắp nên thế hệ trí thức trẻ giàu lòng yêu nước trong thời đại mới./.