AI có đang lấy mất việc làm của lao động văn phòng Mỹ?

Ảnh minh họa - Ảnh: Getty Images

Tuần trước, Bộ Lao động Mỹ công bố báo cáo việc làm tháng 10 với kết quả khả quan hơn dự báo, trong đó có đóng góp từ cả ba ngành trên. Tính chung, nhóm dịch vụ chuyên môn và kinh doanh có thêm 70.000 việc làm, mức tăng theo tháng mạnh nhất kể từ tháng 7/2022.

Những số liệu này cho thấy tác động của AI đối với việc làm văn phòng có thể phức tạp hơn những lo ngại rằng công nghệ này sẽ xóa sổ hàng loạt vị trí. Chính lo ngại AI sẽ thay thế việc làm văn phòng đã góp phần giúp nhiều ứng viên có quan điểm hoài nghi về công nghệ này đắc cử vào Quốc hội Mỹ trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ diễn ra tuần trước.

Cụ thể, trong tháng 10, ngành tư vấn quản lý, khoa học và kỹ thuật có thêm 17.300 việc làm so với tháng trước. Ngành dịch vụ pháp lý tăng 2.400 việc làm, còn kế toán và các dịch vụ liên quan tăng 2.300 việc làm. Đây đều là những ngành thường được xếp vào nhóm chịu tác động lớn nhất từ AI.

Đồ họa: Wall Street Journal

“Tôi không hiểu làm sao có thể nhìn vào báo cáo này rồi kết luận rằng chúng ta đang tiến gần đến bất kỳ kịch bản nào giống như ‘ngày tận thế’ của việc làm văn phòng”, ông David Deming, nhà kinh tế tại Đại học Harvard, nhận định với tờ Wall Street Journal.

Ông Preston Mui, nhà kinh tế cấp cao tại nhóm nghiên cứu kinh tế vĩ mô phi lợi nhuận Employ America, nhận định báo cáo việc làm lần này chưa cho thấy nhiều dấu hiệu người lao động ở các vị trí văn phòng cấp cao mất việc với quy mô lớn.

“Tình hình chưa đến mức lao động tri thức mất việc hàng loạt như nhiều người từng lo sợ. Ít nhất là chưa phải lúc này”, ông Mui nói.

Dù vậy, theo Wall Street Journal, cảm nhận của nhiều người lao động về thị trường việc làm lại khác với những con số trên. Nhiều doanh nghiệp vẫn ngần ngại, vừa không tuyển thêm vừa không cắt giảm nhân sự, khiến không ít người khó gia nhập thị trường lao động hoặc chuyển lên vị trí tốt hơn.

Không phải ngành nghề văn phòng nào cũng duy trì được đà tăng việc làm. Theo số liệu theo ngành tính đến tháng 9, ngành dịch vụ soạn thảo tài liệu giảm 17% việc làm so với cùng kỳ năm trước. Việc làm tại các tổng đài điện thoại và công ty quan hệ công chúng (PR) cùng giảm 4,7%, trong khi các công ty quảng cáo ghi nhận mức giảm 3,9%.

Nhiều nhà kinh tế cho rằng AI là mối đe dọa lớn nhất đối với những vị trí dành cho người mới vào nghề, cũng như công việc các nhiệm vụ mang tính lặp lại và dễ tự động hóa, như tổng đài viên, nhân viên nhập liệu hay người viết quảng cáo ít kinh nghiệm.

Ngược lại, các công việc văn phòng đòi hỏi kỹ năng cao hơn có thể hưởng lợi nhờ AI giúp tăng năng suất. Chẳng hạn, luật sư có thể giảm thời gian chuẩn bị tài liệu để tập trung hơn vào tư vấn cho khách hàng. Điều này có thể góp phần thúc đẩy nhu cầu sử dụng dịch vụ của họ.

“Những thay đổi này đang định hình lại tiêu chí tuyển dụng. Nhà tuyển dụng ưu tiên người có kinh nghiệm và kỹ năng sử dụng AI. Chúng tôi nhận thấy họ đang bổ sung thêm các yêu cầu đối với ứng viên”, ông Cory Stahle, nhà kinh tế tại trang việc làm Indeed, nhận định.

Dù xuất hiện nhiều thông tin về những trường hợp AI thay thế người lao động, các nhà kinh tế vẫn chưa tìm được bằng chứng cụ thể cho thấy công nghệ này gây mất việc làm quy mô lớn.

Một yếu tố khiến việc đánh giá trở nên khó khăn là nhiều công ty công nghệ đã tuyển dụng quá mức sau đại dịch, rồi bắt đầu cắt giảm nhân sự đúng vào thời điểm ChatGPT ra mắt hồi tháng 11/2022. Vì vậy, nhiều đợt sa thải được quy cho AI thực chất có thể xuất phát từ những tính toán sai của ban quản lý.

Ông Mui cũng cho rằng các số liệu tổng theo ngành có thể che khuất những thay đổi ở từng vị trí công việc cụ thể. Nguyên nhân là lao động được phân loại theo lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp tuyển dụng, thay vì theo công việc họ đảm nhiệm. Chẳng hạn, một công ty có thể cắt giảm nhân viên hành chính nhưng vẫn tuyển thêm người cho các bộ phận khác.

Ngược lại, ông Deming cho rằng khả năng AI thay thế người lao động vẫn còn hạn chế.

“AI có phạm vi ứng dụng rộng nhưng khả năng đảm nhiệm công việc chưa đủ sâu. Chừng nào công nghệ này chưa thể thực hiện toàn bộ công việc của một người, việc thay thế hoàn toàn người lao động vẫn rất khó khăn. Nhiều công việc hiện nay phụ thuộc vào yếu tố con người, như xây dựng quan hệ và tạo dựng lòng tin. AI không thể làm thay bạn những việc đó”, ông Deming nói.

Bên cạnh đó, làn sóng đầu tư hạ tầng AI còn tạo thêm nhu cầu lao động trong lĩnh vực xây dựng trung tâm dữ liệu. Các doanh nghiệp xây dựng công trình phi nhà ở và nhà thầu chuyên ngành đã tuyển thêm tổng cộng 10.800 lao động, trong đó có thợ điện - lực lượng đang được săn đón tại các công trường trung tâm dữ liệu. Trái lại, xây dựng nhà ở vẫn trì trệ, với số việc làm ở các nhóm tương ứng giảm tổng cộng 16.400.

Theo Bộ Thương mại Mỹ, chi tiêu hàng tháng cho xây dựng trung tâm dữ liệu đã tăng gần 80% kể từ đầu năm nay, trong khi chi tiêu cho các hạng mục xây dựng phi nhà ở khác giảm 4%.

Đồ họa: Wall Street Journal

Một nghiên cứu do Indeed công bố hồi tháng 7 cho thấy số tin tuyển dụng đề cập đến trung tâm dữ liệu đã tăng gấp hơn hai lần trong giai đoạn từ tháng 6/2024 đến tháng 6/2026, trong khi tổng số tin tuyển dụng giảm khoảng 12%. Khoảng 1/4 số tin tuyển dụng liên quan đến trung tâm dữ liệu dành cho các vị trí lắp đặt và bảo trì.

Những dự án trung tâm dữ liệu lớn nhất sử dụng hàng nghìn công nhân trong nhiều năm xây dựng, nhưng chỉ cần lượng nhân sự nhỏ hơn nhiều khi đi vào vận hành. Trong cuộc bầu cử Quốc hội giữa nhiệm kỳ hôm 3/11, nhiều cử tri Mỹ đã bỏ phiếu cho các ứng viên Đảng Dân chủ, trong đó có những người chỉ trích việc xây dựng trung tâm dữ liệu và cam kết làm chậm hoặc tạm dừng hoạt động này.