AI có là thảm họa của ngành âm nhạc?

Giao diện ứng dụng tạo nhạc Suno. Ảnh: Suno.

Nhạc AI đang là nội dung gây chú ý tại Việt Nam và trên toàn cầu. Nhờ các công cụ như Suno hay Udio, việc sáng tác bài hát hoàn chỉnh với đầy đủ lời, hòa âm và giọng hát chỉ mất vài phút nhờ một số câu lệnh đơn giản.

Nền tảng nghe nhạc Deezer ước tính có 50.000 ca khúc tạo bởi AI được đăng tải lên các dịch vụ trực tuyến mỗi ngày, gây áp lực lên hệ thống phân phối. Ngoài ra, khoảng 60% nhạc sĩ sử dụng AI khi làm việc, chủ yếu hỗ trợ xử lý âm thanh, tách nhạc nền hoặc lên ý tưởng.

Hiện nay, các nhà sản xuất trẻ sử dụng AI để rút ngắn thời gian tạo bản demo, khán giả cũng dần quen thuộc với những bản phối tạo bởi AI trên Internet. Xu hướng này đặt ra nhiều cơ hội lẫn thách thức xoay quanh vấn đề bản quyền và tính sáng tạo.

Điều AI không thể làm được

PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long, Khoa Truyền thông và Thiết kế Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng AI sở hữu ưu thế về tốc độ và chi phí. Ví dụ, một bản hòa âm phối khí thường yêu cầu nhạc sĩ và ê-kíp làm việc trong nhiều ngày hoặc cả tuần trong phòng thu, giờ đây chỉ tốn vài phút dùng AI với chi phí không quá lớn.

"Năng lực này biến AI thành kẻ thống trị trong các phân khúc âm nhạc chức năng như nhạc quảng cáo, nhạc nền video ngắn, sáng tác các sản phẩm âm nhạc phái sinh như nhạc thiền hoặc lo-fi, nơi tính ứng dụng và tốc độ sản xuất được đặt cao hơn tính nghệ thuật", ông Long chia sẻ.

Tuy nhiên khi bước sang nghệ thuật đích thực, AI lộ rõ điểm yếu bởi chúng thiếu đi trải nghiệm sống để cảm thụ, thổi hồn vào bài hát.

Về bản chất kỹ thuật, AI hoạt động dựa trên xác suất thống kê, bằng cách phân tích hàng triệu dữ liệu quá khứ để sáng tác nhạc. Tuy nhiên thuật toán này chỉ mang tính mô phỏng, không phải "tiếng lòng" của nhạc sĩ hay nghệ sĩ.

"Khán giả rơi nước mắt khi nghe một bài hát không chỉ bởi giai điệu đẹp, mà vì họ cảm nhận được sự cá nhân hóa trong câu chuyện cuộc sống, đời tư mà nghệ sĩ đặt vào.

Đó là sự giao thoa giữa ký ức của nhạc sĩ, nghệ sĩ và đồng cảm của người nghe, thứ mà một thuật toán vô hồn không thể thấu cảm hay tái tạo", đại diện RMIT Việt Nam nói thêm.

Quan trọng hơn, AI không thể thay thế dấu ấn nghệ thuật của mỗi tác phẩm âm nhạc. Trong khi AI luôn hướng đến sự hoàn hảo, nghệ sĩ lại tạo ra cái đẹp từ sự không hoàn hảo, chẳng hạn như khoảnh khắc vội lấy hơi, giọng hơi khàn vì xúc động, cách ngắt nhịp lệch tone...

Nhạc AI sẽ tiếp tục xâm chiếm Internet trong thời gian tới. Ảnh: The Verge.

Nhìn chung, AI không thể sao chép tư duy xử lý bài hát, vốn được hình thành từ văn hóa, trải nghiệm cá nhân và khoảnh khắc thăng hoa trên sân khấu.

Dù vậy trên thực tế, khán giả cũng có xu hướng nghe thêm bài hát mới, được phối theo phong cách lạ do thuật toán nền tảng gợi ý. Đó là lý do nghệ sĩ chuyên nghiệp dần đối mặt áp lực đa nhiệm. Không chỉ ganh đua về lượt nghe, họ còn cạnh tranh về thời gian, sự chú ý của khán giả với hàng triệu bài hát AI trên các bảng xếp hạng phát trực tiếp.

"Giá trị của một sáng tác có nguy cơ bị giảm sút khi nguồn cung nhạc trở nên vô tận", ông Long nhấn mạnh.

Ngoài ra, các mô hình như Suno hay Udio được huấn luyện trên hàng triệu bài hát bản quyền mà không có sự cho phép của tác giả. Tại Việt Nam, một số nghệ sĩ, nhạc sĩ đã lên tiếng lo ngại về việc chất xám của mình bị đánh cắp để nuôi lớn các thuật toán.

Sử dụng AI có trách nhiệm

Để AI trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả, PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long cho rằng cần chiến lược tiếp cận có trách nhiệm từ 2 phía.

Với nghệ sĩ, thay vì bài xích, cần định vị AI như công cụ hỗ trợ sản xuất âm nhạc. Xu hướng dùng AI để tăng năng suất trong việc tạo beat nghe thử, lọc tạp âm, lên ý tưởng lời bài hát đã được áp dụng trên thế giới. Điều này giúp nghệ sĩ giải phóng sức lao động, tập trung vào phần "hồn" trong ý tưởng, cảm thụ bài hát mới, thứ mà máy móc không thể thay thế.

Ngoài ra, AI cũng có thể phân tích dữ liệu người hâm mộ, xu hướng âm nhạc, nền tảng phát nhạc. Từ đó, nghệ sĩ có thể thiết kế các hoạt động âm nhạc, tạo trải nghiệm phù hợp cho buổi diễn, mở bán đồ lưu niệm phù hợp với thị hiếu khán giả.

Nghệ sĩ và khán giả cần có chiến lược tiếp cận AI phù hợp. Ảnh: Bloomberg.

Với khán giả, đặc biệt người lớn tuổi và trẻ em, cần được trang bị kiến thức để phân biệt giọng hát người thật với AI. Việc giáo dục kỹ năng không chỉ bảo vệ giá trị nghệ sĩ thật mà còn ngăn rủi ro lừa đảo, truyền bá thông tin sai lệch thông qua giọng nói giả mạo người nổi tiếng.

Ngoài ra, sự minh bạch còn đến từ nền tảng phân phối nội dung. Các website cần có chính sách bắt buộc gắn nhãn nội dung tạo bởi AI (hoặc được AI hỗ trợ). Việc dán nhãn không phải bài trừ, mà nhằm tôn trọng người thụ hưởng bởi họ có quyền quyết định việc lắng nghe tâm tư của một con người, hoặc giải trí nhanh với giai điệu bắt tai từ thuật toán.

"AI trong âm nhạc không phải trào lưu nhất thời, mà là bước tiến tất yếu của công nghệ. Chúng ta có thể dùng AI để tôn vinh bản sắc và đưa nhạc Việt ra thế giới nhanh hơn, hoặc để nó nhấn chìm thị trường trong những giai điệu vô hồn. Quyền quyết định nằm ở cách chúng ta đặt ra luật chơi ngay từ hôm nay", ông Long kết luận.

Phúc Thịnh