AI đi trước, chính sách chạy sau và bài học cho Việt Nam

Các nước loay hoay

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen phát biểu trong cuộc họp báo tại Brussels, Bỉ. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo truyền thông Mỹ ngày 27/9, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đã triệu tập các quan chức cấp cao tới cuộc họp kín bên ngoài Brussels (Bỉ) trong tháng này.

Mục tiêu của cuộc họp là chuẩn bị cho bài phát biểu nêu các ưu tiên của Liên minh châu Âu trong năm tới, trong đó trí tuệ nhân tạo (AI) chiếm vị trí trọng tâm. Quan chức phụ trách AI của EU là ông Jim Hagemann Snabe (Chủ tịch tập đoàn công nghiệp Siemens của Đức) đã trình bày những cách mà châu Âu có thể sử dụng AI để thúc đẩy kinh tế. Trong khi đó, những người khác nêu quan ngại về an toàn AI và các rủi ro ngày càng gia tăng.

Kể từ cuộc họp ngày 4/9, bà von der Leyen và các ủy viên đã phải cân nhắc xem họ có thể làm gì để ứng phó với công nghệ đang thay đổi nhanh chóng này. Các nhà lãnh đạo châu Âu vẫn chưa đưa ra kết luận cuối cùng và dự kiến có thêm các cuộc thảo luận trong năm nay.

Bà von der Leyen nói trong bài phát biểu ngày 16/9: “AI đi kèm với yêu cầu cân bằng giữa những cơ hội và rủi ro. Nếu không giải quyết những rủi ro này, chúng ta sẽ không bao giờ có thể khai thác tiềm năng của AI”.

Những gì diễn ra tại cuộc họp ở Bỉ cũng đang diễn ra ở gần như mọi nơi, khi nhiều chính phủ chật vật tìm cách kiểm soát một công nghệ đã nhanh chóng vượt xa khả năng ứng phó của họ.

AI phát triển nhanh đến mức các đạo luật được thông qua cách đây hai năm đang có tác dụng hạn chế. Các dự luật nhằm quản lý công nghệ này bị đình trệ mà không được đưa ra bỏ phiếu. Còn các hội nghị thượng đỉnh quốc tế nhằm thảo luận cách ứng phó nhanh chóng bị lãng quên.

Khoảng cách giữa hoạch định chính sách và công nghệ AI đang lớn nhất từ trước đến nay. Nhiều chính phủ bị giằng co giữa mong muốn khai thác AI và lo ngại về những rủi ro của công nghệ này. Họ cũng bị cản trở bởi chính trị trong nước, hạn chế về hiểu biết công nghệ, chia rẽ địa chính trị và tâm lý không muốn tụt lại phía sau trong cuộc đua có thể định hình sức mạnh kinh tế và an ninh quốc gia trong nhiều thập kỷ tới.

Nhiều nước đang chờ đợi hai quốc gia dẫn đầu về AI là Mỹ và Trung Quốc đưa ra định hướng thông qua chính sách của mình. Tuy nhiên, tại Mỹ, chính quyền Tổng thống Donald Trump đang chia rẽ về vấn đề an toàn AI, trong khi Tổng thống Trump cho rằng quản lý sẽ gây tổn hại đến đổi mới và khiến Mỹ nhường lợi thế cho Trung Quốc. Trung Quốc đã áp dụng một số quy định đối với AI, đặc biệt là kiểm duyệt nội dung của các chatbot, nhưng đồng thời cũng đẩy nhanh phát triển công nghệ này.

Theo các chuyên gia, người ta giả định rằng có những người để giải quyết vấn đề, nhưng thực tế không có ai và đó là điều khiến toàn bộ vấn đề này thực sự đáng sợ.

Hệ quả là khoảng trống chính sách, trong đó các công ty AI như Anthropic và OpenAI phần lớn phải tự giám sát hoạt động của mình. Mặc dù Liên minh châu Âu đã thông qua đạo luật quản lý AI vào năm 2024, nhưng quá trình triển khai đạo luật này đã mất nhiều năm và một số ý kiến cho rằng đạo luật cần được cập nhật để phù hợp với những tiến bộ mới. Ấn Độ, Nhật Bản, Australia, Canada và Kenya áp dụng cách tiếp cận thận trọng hơn hoặc chờ xem diễn biến, trong khi Brazil đang tranh luận về các quy định toàn diện hơn.

Sức ép hành động đang gia tăng, đặc biệt sau khi lãnh đạo Anthropic, OpenAI và Google DeepMind gần đây kêu gọi giảm tốc độ phát triển các mô hình AI tiên tiến nhất và tăng cường giám sát của chính phủ. Các nhà nghiên cứu đã mô tả những kịch bản trong đó AI có khả năng tự cải thiện và có thể thoát khỏi sự kiểm soát của con người, gây ra thiệt hại thảm khốc. Dư luận Mỹ đã chuyển sang phản đối AI. Theo cuộc thăm dò gần đây, 61% cử tri phản đối xây dựng các trung tâm dữ liệu cung cấp năng lực cho AI.

Những thách thức trong hoạch định chính sách đã được thể hiện rõ vào tuần trước. Tại Mỹ ngày 24/9, Tổng thống Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhấn mạnh tầm quan trọng của AI đối với hai nước nhưng không đạt được thỏa thuận về các quy tắc an toàn. Mỹ và Trung Quốc là hai nước phát triển AI hàng đầu thế giới, khiến hợp tác giữa hai bên trở nên cần thiết để xây dựng các tiêu chuẩn an toàn quốc tế, nhưng đồng thời hai nước cũng là đối thủ cạnh tranh và lo ngại trao cho bên kia lợi thế về công nghệ.

Tại Đại hội đồng Liên hợp quốc ở New York tuần trước, nhiều nhà lãnh đạo thế giới nhất trí rằng cần phải giải quyết những nguy cơ của AI, trong khi Tổng thống Trump nói Mỹ sẽ bác bỏ bất kỳ nỗ lực nào nhằm xây dựng một cơ chế toàn cầu chủ nghĩa để kiểm soát công nghệ này.

Các chuyên gia an toàn cảnh báo thời gian đang dần cạn kiệt trước khi khó áp đặt giám sát hơn do AI sẽ được sử dụng rộng rãi.

Động lực mới

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình (trái) và Tổng thống Mỹ Donald Trump tại cuộc gặp ở Nhà Trắng, ngày 24/9/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Các vụ tấn công mạng liên quan đến AI gần đây đã tạo ra một loạt hoạt động mới, khi các lãnh đạo trong lĩnh vực AI kêu gọi chính phủ tăng cường hợp tác và phối hợp về các kỹ thuật an toàn và giám sát nhằm ngăn ngừa sự cố.

Tại Mỹ, các nghị sĩ đã đưa ra các dự luật nhằm thành lập cơ quan liên bang giám sát các mô hình AI, yêu cầu lắp đặt công tắc khẩn cấp và cấm những mô hình mạnh nhất vượt qua năng lực của con người. Các cuộc bỏ phiếu có thể được tiến hành sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, đặc biệt trong bối cảnh AI đang trở thành một chủ đề quan trọng trong chiến dịch tranh cử.

Tổng thống Trump cũng đề xuất thành lập “Lực lượng AI” và một người phục trách AI mới tại Nhà Trắng, nhưng chưa đưa ra chi tiết.

Tại Đại hội đồng Liên hợp quốc, lãnh đạo hơn 20 quốc gia đã ký một bức thư kêu gọi hành động tập thể về an toàn AI. Các thành viên Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc thể hiện sự đồng thuận hiếm hoi về sự cần thiết phải có các biện pháp bảo vệ AI trên toàn cầu.

Tại Mỹ, Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình không đạt được thỏa thuận về AI, nhưng hai bên đã thiết lập các kênh liên lạc mới để trao đổi về quản lý những rủi ro lớn nhất liên quan đến công nghệ này.

Thực tế từ các nước cho thấy tốc độ phát triển của AI đang đặt ra yêu cầu mới đối với năng lực quản trị công nghệ. Với Việt Nam, tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời làm chủ công nghệ và bảo đảm an ninh, an toàn dữ liệu. Trong lĩnh vực AI, điều này đặt ra yêu cầu không chỉ nhanh chóng khai thác các ứng dụng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội mà còn phải chủ động xây dựng năng lực nghiên cứu, phát triển và làm chủ các công nghệ nền tảng, nâng cao năng lực quản trị và hoàn thiện thể chế theo kịp sự phát triển của công nghệ. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nếu chính sách luôn đi sau công nghệ, khoảng trống quản lý có thể ngày càng lớn; vì vậy, chủ động chuẩn bị về thể chế, nhân lực, hạ tầng dữ liệu và năng lực công nghệ sẽ giúp Việt Nam vừa tận dụng cơ hội từ AI vừa kiểm soát hiệu quả những rủi ro mới phát sinh.