AI, dữ liệu và bài toán chủ quyền số của châu Âu

Cuộc đua công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang khiến châu Âu đối mặt một câu hỏi ngày càng lớn về chủ quyền chiến lược. Trong nhiều năm, Liên minh châu Âu từng lo ngại sự phụ thuộc về năng lượng hay quốc phòng.

Các tờ rơi về công cụ số thay thế được trưng bày tại gian hàng của tổ chức Topio ở Berlin, Đức ngày 23-4-2025. Tổ chức này hỗ trợ người dùng giảm phụ thuộc vào các nền tảng công nghệ lớn như Google và Apple. Ảnh: Reuters.

Nhưng giờ đây, mối phụ thuộc đáng quan ngại không kém lại nằm ở hạ tầng số, điện toán đám mây và AI, những lĩnh vực hiện phần lớn do các tập đoàn công nghệ Mỹ kiểm soát.

Một cái nhìn vào ngân sách công nghệ của châu Âu cho thấy quy mô phụ thuộc đó đã lớn đến mức nào.

Dữ liệu từ các hiệp hội doanh nghiệp ước tính chính phủ Đức hiện chi gần nửa tỷ euro mỗi năm cho phí bản quyền phần mềm của Microsoft.

Các doanh nghiệp lớn của Pháp được ước tính đang mua hơn 50 tỷ USD dịch vụ phần mềm và điện toán đám mây từ các tập đoàn Mỹ mỗi năm. Trong khi đó, nhập khẩu dịch vụ sở hữu trí tuệ của khu vực đồng euro từ Mỹ đã tăng lên khoảng 200 tỷ USD mỗi năm và tiếp tục mở rộng.

Điều này phản ánh thực tế rằng AI và điện toán đám mây đang trở thành hạ tầng cốt lõi của nền kinh tế hiện đại, có thể tạo ra tác động sâu rộng hơn cả mạng xã hội, thương mại điện tử hay công cụ tìm kiếm trước đây. Tuy nhiên, trong cuộc đua này, châu Âu đang bị bỏ lại khá xa phía sau Mỹ.

Bốn tập đoàn công nghệ Mỹ gồm Amazon, Google, Meta và Microsoft hiện nắm ưu thế áp đảo về hạ tầng đám mây, dữ liệu và năng lực AI.

Theo hãng nghiên cứu Epoch AI, trong gần 100 mô hình AI đáng chú ý được công bố trong năm qua, chỉ có một mô hình đến từ Liên minh châu Âu. Khoảng cách công nghệ giữa hai bờ Đại Tây Dương vì thế ngày càng bị kéo giãn.

Đó cũng là lý do châu Âu đang thúc đẩy mạnh chiến lược “chủ quyền số”. Liên minh châu Âu dự kiến ngày 3-6 tới sẽ công bố gói chính sách công nghệ mới nhằm hỗ trợ phát triển AI và điện toán đám mây nội khối. Một số nước đã bắt đầu giảm dần sự phụ thuộc vào nền tảng Mỹ trong các hệ thống dữ liệu và hành chính công.

Tuy nhiên, động lực lớn nhất không chỉ nằm ở kinh tế mà còn ở an ninh chiến lược. Đạo luật Đám Mây (Cloud Act) của Mỹ cho phép Washington yêu cầu các công ty công nghệ cung cấp dữ liệu ngay cả khi dữ liệu đó được lưu trữ ở nước ngoài. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng quyền kiểm soát dữ liệu chiến lược của châu Âu cuối cùng vẫn có thể nằm ngoài châu lục.

Những lo ngại đó càng gia tăng trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị toàn cầu ngày càng gay gắt. Việc Trưởng công tố Tòa án Hình sự Quốc tế Karim Khan mất quyền truy cập email sau khi bị Mỹ áp đặt trừng phạt đã trở thành một ví dụ gây chú ý tại châu Âu về mức độ ảnh hưởng của các nền tảng công nghệ Mỹ đối với hạ tầng số quốc tế.

Các tập đoàn công nghệ Mỹ đã cố gắng trấn an khách hàng châu Âu bằng những cam kết về “chủ quyền số”, như bảo vệ dữ liệu người dùng hay xây dựng hệ thống đám mây tách biệt dành cho khách hàng có yêu cầu an ninh cao. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia châu Âu cho rằng quyền kiểm soát cuối cùng vẫn thuộc về các công ty Mỹ và chịu tác động từ môi trường pháp lý Mỹ.

Ngoài vấn đề an ninh, châu Âu cũng lo ngại ảnh hưởng ngày càng lớn của các nền tảng công nghệ Mỹ đối với thị trường và không gian thông tin số. Sự phát triển nhanh chóng của AI càng làm mối lo này sâu sắc hơn khi ngày càng nhiều người dùng tìm đến các công cụ AI của Mỹ để tìm kiếm thông tin, tư vấn và hỗ trợ công việc.

Liên minh châu Âu đã triển khai nhiều biện pháp kiểm soát đối với các tập đoàn công nghệ lớn thông qua Đạo luật Thị trường số và Đạo luật Dịch vụ số. Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng các biện pháp quản lý này khó có thể thay đổi đáng kể cán cân công nghệ hiện nay.

Một trong những khó khăn lớn nhất của châu Âu là sự áp đảo của hệ sinh thái công nghệ Mỹ. Các tập đoàn công nghệ Mỹ không chỉ cung cấp hạ tầng đám mây mà còn tích hợp toàn bộ dịch vụ dữ liệu, AI và phần mềm, tạo ra hiệu ứng “khóa chặt” khiến doanh nghiệp khó chuyển đổi sang nền tảng khác. Trong nhiều lĩnh vực công nghiệp, các doanh nghiệp châu Âu hiện vẫn chưa tìm được giải pháp thay thế đủ năng lực cho các dịch vụ công nghệ Mỹ.

Điều đó cho thấy tham vọng chủ quyền số của châu Âu sẽ không thể được giải quyết chỉ bằng các quy định quản lý hay khẩu hiệu chính sách. Đây thực chất là cuộc cạnh tranh về năng lực công nghiệp, đầu tư và hệ sinh thái công nghệ trong dài hạn.

Trong kỷ nguyên AI, quyền kiểm soát hạ tầng số ngày càng gắn chặt với quyền lực kinh tế và chiến lược quốc gia. Và nỗi lo lớn nhất của châu Âu có lẽ không chỉ là sự phụ thuộc vào công nghệ Mỹ hôm nay, mà còn là nguy cơ tụt lại phía sau trong cuộc cạnh tranh công nghệ đang định hình trật tự kinh tế toàn cầu mới.